1 / 84

MASİF AĞAÇ MALZEMENİN İŞLENMESİNDE FİRE ORANLARI VE AZALTMA ÖNLEMLERİ

MASİF AĞAÇ MALZEMENİN İŞLENMESİNDE FİRE ORANLARI VE AZALTMA ÖNLEMLERİ. Prof. Dr. Ahmet KURTOĞLU Arş. Gör. Sait Dündar SOFUOĞLU İ.Ü.Orman Fakültesi Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü .

buffy
Download Presentation

MASİF AĞAÇ MALZEMENİN İŞLENMESİNDE FİRE ORANLARI VE AZALTMA ÖNLEMLERİ

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author. Content is provided to you AS IS for your information and personal use only. Download presentation by click this link. While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server. During download, if you can't get a presentation, the file might be deleted by the publisher.

E N D

Presentation Transcript


  1. MASİF AĞAÇ MALZEMENİN İŞLENMESİNDE FİRE ORANLARI VE AZALTMA ÖNLEMLERİ Prof. Dr. Ahmet KURTOĞLU Arş. Gör. Sait Dündar SOFUOĞLU İ.Ü.Orman Fakültesi Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü

  2. Son yıllarda uluslararası ticarette hammadde kıtlığı nedeni ile sıkıntılar görülmeye başlanmıştır. Bu nedenle konstrüksiyon ve biçimlendirmede malzeme ekonomisi konusu önem kazanmaktadır. • Malzeme ekonomisi denilince hammaddenin kendi özelliklerine ve ürünün kullanım amacına uygun olarak ve tasarruflu bir şekilde işlenmesi ve kullanılabilmesi, hammadde özeliklerine uygunluktan ise mevcut malzemenin özelliklerinden geniş ölçüde ve doğru şekilde yararlanılabilmesi anlaşılmaktadır. • Kullanım amacına uygunluk, hammaddenin özel kullanım isteklerine uygun olarak seçilme zorunluluğunu ifade etmektedir. Tasarruflu şekilde kullanımdan ise kullanılan malzeme tüketiminin azaltılması, ancak ürünün kullanım değerinin düşürülmemesi anlaşılmaktadır.

  3. Malzeme ekonomisi hususuna itina gösterilmesi ile • oldukça büyük oranda malzeme tüketiminde tasarruf, • ürünün fonksiyonel emniyetinde yükselme ve • daha uzun süre kullanılabilme olanağı sağlanmaktadır. • Orman ürünleri ve mobilya sanayiinin çeşitli alt dallarında girdilerin içinde odun hammaddesinin payı : • Kereste + Parke de; % 75, • Ambalaj da % 83, • Levha ürünlerinde, % 84, • Mobilya da % 76 olarak belirlenmiş olup, bu yüksek bir girdi oranını oluşturmaktadır.

  4. Temel girdilerin farklı ölçekteki işletmelerdeki oranları

  5. Masif ağaç malzemenin biçilme ve işlenmesinde tomruktan son ürün eldesine kadar üretimin her aşamasında çok sayıda nedenden kaynaklanan fireler oluşmaktadır. • Bu firelerin en aza indirgenmesi gerek ülke ekonomisi gerekse işletme ekonomisi bazından büyük faydalar sağlayacaktır.

  6. Kereste endüstrisinde yapılan işlem yuvarlak odunun genellikle testereler vasıtasıyla ön görülen boyutlarda biçilmesidir. • Bu işlem sırasında • testere talaşı, • kırıntı, • kapak, • kerestecik, • takoz ve • ıskarta mal olarak isimlendirilen artıklar oluşmaktadır. • Bunların bir kısmı örneğin kapak tahtaları çıtalara veya daha ince tahtalara biçilerek değerlendirilebilir. • Diğerleri başka endüstrinin hammaddesini oluştururlarsa da kereste endüstrisi için artık veya zayiat olarak kabul edilmektedir

  7. Keresteden son ürün eldesinde ise yine aynı şekilde son ürünün üretiminde kullanılan malzemeler dışında kalan kısımlar zayiat olarak kabul edilmektedir. • Ancak ana ürünün üretiminden arta kalan bu kısımlar başka amaçlar (yakacak vb) için kullanılabilmektedir.

  8. Ağaç malzemenin biçilme ve işlenmesinde zayiat miktarını tespit etmek amacıyla çeşitli çalışmalar yapılmış olup üretimde malzeme verimliliğine etki eden faktörlerin çok fazla olmasından dolayı çok farklı değerlerin elde edildiği görülmektedir.

  9. Bu sunumda • ağaç malzemenin işlenmesi ile ilgili fire oranlarına değinildikten sonra, • fire oranlarını azaltmak için alınabilecek önlemlere değinilecektir.

  10. MASİF AĞAÇ MALZEMENİN BİÇİLME VE İŞLENMESİ

  11. Masif ağaç malzemenin biçilme ve işlenmesinde tomruktan son ürün eldesine kadar üretimin her aşamasında çok sayıda nedenden kaynaklanan fireler meydana gelmektedir. • Masif ağaç malzemenin biçme ve işlenmesinde tomruktan son ürünün eldesine kadarki üretimlerde genelde aşağıdaki gibi bir iş akışı gerçekleşmektedir.

  12. Şekil 1. Masif ağaç malzemenin biçme ve işlenmesinde iş safhaları

  13. Ağaç Malzemede Biçme ve İşleme Şekilleri

  14. Biçme tomruğun çeşitli yöntemlerle kesilerek kereste haline getirilmesi işlemidir. • Kereste TS 1485 ve TS 697’de odunların biçilmesi, kesilmesi veya yarılması ve yontulması suretiyle elde edilen parça olarak tanımlanmaktadır. • Tomruk genel olarak • keskin kesiş, • prizma kesişi, • aynalı kesiş ve • diyagram kesiş • olmak üzere dört farklı şekilde biçilebilmektedir

  15. Keskin kesiş • Tomrukların katrak makinelerinde biçilmesinde uygulanan kesiş şekli olup, tomruk bir defada tahta ve kalaslara biçilmektedir. • Çıkan tahta ve kalasların kenarları yuvarlak olup, iki kenarı paralel düzgün tahtalar elde etmek için yan alma makinelerinde daire testerelerle yanları alınmalıdır.

  16. Prizma kesiş • Tomruk iki defa katraktan geçmektedir. • Birinci kesişte tomruktan iki kapak tahtası biçilerek birbirine paralel iki yüzlü bir prizma elde edilmektedir. • Bu yüzlerden biri ikinci kesiş için yatak olarak kullanılmaktadır. • Prizmanın biçilmesi ya aynı katrakta ikinci kesiş ile ya da bundan sonra konan ikinci bir katrakla gerçekleştirilir.

  17. Aynalı kesiş • Birkaç farklı aynalı kesiş şekli bulunmaktadır. • Örneğin bu kesiş için tomruk katraklarda veya özellikle şerit testere makinelerinde önce 4 eşit kısma bölünür. • Daha sonra her bir çeyrek kısım öz ışınlarına paralel olarak biçilir. Bundan dolayı öz ışınları parlak levhalar (aynacıklar) şeklinde görülür.

  18. Diyagram kesiş • Belirli siparişlere göre özel diyagramlar çizilerek buna göre yapılan kesişlere diyagram kesiş denmektedir

  19. Ağaç malzemede işleme denilince; • ağaç malzemenin düzgün bir yüzey elde etmek amacıyla yüksek hızla çalışan makine ve aletler ile işlenmesidir.

  20. Ağaç malzemenin işlenmesi; genellikle • planyalama, • frezeleme, • tornalama, • lamba ve zıvana açma, • delme, • zımparalama • gibi işlemleri kapsamaktadır.

  21. Planyalama • Biçmeden sonra her türlü amaç için yüzeyin düzeltilmesini sağlayan işlem faaliyetleridir. • Kaba planyalama ve son planyalama olmak üzere 2 çeşit planyalama söz konusudur.

  22. Tornalama • Muhtemelen odun işleme faaliyetlerinin en eskilerindendir. • Tornalama ile çeşitli mobilya elemanları ile araç gereç kabzaları, makara, bobin, tahtadan yapılmış sofra takımları, spor eşyaları, oyuncak vs. yapılmaktadır. • Torna tezgahının basit tek milli tipleri olduğu birim zamanda çok sayıda tornalama işlemi yapan tipleri de bulunmaktadır.

  23. Delme • Genellikle mobilya ve doğramacılıkta vida, kavela ve ağaç çivilerin kullanılması için gerekli deliklerin açılmasında faydalanılmaktadır. • Bugün kullanılan bazı ağaç delme matkapları eskiden kullanılan matkaplardan fazla değişik değildir. • Tek milli el itmeli delme makineleri olduğu gibi önceden belirlenen derinlik ve açıda, aynı zamanda çok sayıda delme işlemi yapabilen delme otomatları da bulunmaktadır

  24. Lamba Zıvana Açma: • Lamba ve zıvanalar çok uzun zamandan beri ağaç malzeme konstrüksiyonlarının birleştirilmesinde kullanılmaktadır. • Eskiden zıvana yapımında el aletleri kullanılırken bugün modern mobilya endüstrisinde bu işi çok çabuk ve titiz olarak gerçekleştiren makineler (lamba zıvana açma makinesi, morsa) bulunmaktadır.

  25. Frezeleme (Şekil Verme) • Geniş ölçüde mobilya ve doğramacılıkta kullanılmaktadır. Çeşitli kullanım amaçları için değişik özellikte freze makineleri (yatay, dikey) bulunmaktadır. Uygulamada daha çok alışılmış tek milli şekil verme makineleri kullanılmaktadır.

  26. Zımparalama • Mobilya parçalarının ve diğer fabrikasyon ürünlerinin tamamlanmasında bir iş kademesi olarak yüzeydeki bıçak izlerinin kaldırılması ile boyama, vernikleme ve diğer bitirme işlemlerinin uygulanması için yüzeyin hazırlanmasında kullanılmaktadır. • Zımparalama ayrıca mobilyaların tamamlanmış bazı parçaların hafif uyumsuzluklarını (kapı ve çekmecenin yüz ve kenarlarında yapıldığı gibi) gidermek için uygulanmaktadır.

  27. Ağaç malzemenin kusursuz bir şekilde işlenebilmesi için odunun özellikle büyüme özelliklerinin göz önünde tutulması gerekmektedir. • Bu işlemlerde çeşitli anatomik yönlerdeki direnç, elastikiyet, rutubet miktarı ile sertlik miktarlarındaki farklılıklar ile özgül ağırlık, birim mesafedeki yıllık halka sayısı, yaz odunu katılım oranı, çapraz liflilik gibi özelliklerin etkisi büyüktür.

  28. Ağaç malzemenin farklı anatomik yönlerde işlenmesinde değişiklikler bulunmaktadır. • Örneğin, liflere paralel yönde, liflere dik yöne göre %40 daha kolay işleme sağlanabilmektedir. • Ağaç malzemenin işlenmesinde • talaşlı (Planyalama, frezeleme, tornalama vs.), • talaşsız (kaplama kesme vs.) kesiş şekilleri bulunmaktadır..

  29. Ayrıca son yıllarda • lazer ışını, • su ışını, • diamant testere, • kama ve kızgın tel ile kesiş gibi alternatif yöntemler bulunmaktadır

  30. MASİF AĞAÇ MALZEMENİN BİÇİLME VE İŞLENMESİNDEKİ FİRE ORANLARI

  31. Sankey diyagramına göre kesilen bir ağacın ancak • %23,7’lik bir kısmı kereste ve • % 18,4’ü son ürün haline gelmektedir: • % 81’i ise artıktır. • Tüm ağaç hacmine oranla verilen bu değerlere, “ağacın ancak % 18.4’ü değerlendirilmektedir” şeklinde anlaşılmamalıdır. • Çünkü, Şekil 2’deki Fischer’ in SANKEY Diyagramı’ndan da görüleceği üzere, “artık” olarak nitelenen kısımlarından farklı kullanım alanlarında yararlanma olanağı bulunmaktadır • Ancak bu artıklar • az gelişmiş ülkelerde halen yakacak olarak kullanılmaktadır. • Gelişmiş ülkelerde ise yonga, lif levha ve selüloz endüstrisinde değerlendirilmektedir.

  32. Fischer’ in SANKEY diyagramına göre tüm ağacın son ürüne gelinceye kadar değerlendirilme oranları

  33. Langendorf ve arkadaşlarına göre ise kerestelik tomruğun biçilmesi ilgili aşağıdaki değerler verilmektedir • Kereste : % 71 • Testere Talaşı : % 12 • Kuruma payı : % 4 • Değerlendirilebilen diğer artıklar : % 13

  34. Kurz’ a göre ise, Ana ürün % 42 Testere talaşı % 12 Kapak tahtası % 8 Takoz % 3 Yakacak odun % 12 Yan ürün % 23 Toplam kereste randımanı % 65 olarak tespit edilmiştir.

  35. TS 654’ e göre iğne yapraklı tomrukların keresteye biçilmeleri sırasında oluşan yanları alınmış kereste kayıp ve randıman oranları

  36. İğne yapraklı ağaç malzemede tomrukların biçilmesinde genel olarak %30–40 odun hammaddesinin artık olarak ortaya çıkmasına engel olunamamaktadır. • Verim ile kayıp oranı arasında ters bir orantı vardır. • Artıklar • az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde çoğunlukla enerji üretimi veya ısınma amaçlarıyla yakılırken, • gelişmiş ülkelerde entegre tesislerde yonga ve lif levha ürünlerine dönüştürülmekte veya kağıt hamuru eldesinde kullanılmaktadır.

  37. TS 654 (Mart 1975) ağaç cinslerine göre bazı iğne yapraklı tomrukların yanları alınmış kerestelere biçilmesinde oluşan artıkların miktarları verilmiştir

  38. Katrakla Biçilen Çam Tomruklarında Kereste Randımanı “Asli Ağaç Türlerimizin Bıçkı Sanayiinde (Şerit ve Katrak Testerelerde) Çap Kademelerine Göre Randımanlarının ve Artıkların Saptanmasına İlişkin Araştırmalar” (İrfan Gürsu ve Erol Öktem)

  39. Görüldüğü gibi fire oranları ile ilgili çalışmalar daha çok tomruğun biçilmesi ve kereste elde edilmesi ile ilgilidir. • Ancak daha önce belirtildiği gibi keresteden son ürün eldesinde de yine ortaya kaçınılmaz şekilde özellikle son ürünün tipine ve şekline bağlı olarak fireler de kaçınılmaz olmaktadır.

  40. Masif ağaç malzemenin birincil ve ikincil üretimindeki artık miktarları [FRUHWALD, A,]

  41. Tomruktan pencere çerçevesi üretimine kadar artık miktarları FRUHWALD, A,

  42. Frühwald’ ın çalışmasında • tomruktan son ürün olan pencere çerçevesi üretimine kadar ki aşamada artık miktarının tomruğun % 62,5’ini oluşturduğu • geriye kalan % 37,5’luk kısmın ise son ürün olarak kullanıldığı belirtilmektedir.

  43. SOFUOĞLU tarafından yapılan “Masif Ağaç Malzemenin İşlenmesinde Fire Oranlarının belirlenmesi Üzerine İncelemeler” adlı Yüksek Lisans tezinde • masif ağaç malzemenin tomruktan keresteye, • keresteden son ürün sürecinde (pres kapı masif konstrüksiyonu ve ahşap çerçeve) • üretiminde meydana gelen fire oranlarını tespit edilmiştir.

  44. Bu çalışmaya göre tomruktan kereste eldesinde %51’lik bir kayıp meydana gelmiştir. • Keresteden son ürün eldesinde ise • pres kapı masif konstrüksiyonu üretiminde %30, • ahşap çerçeve üretiminde ise %46’ lık kayıp meydana geldiği belirlenmiştir

  45. TS–654 ‘e göre iğne yapraklı ağaçlarda kayıp miktarı %35–55 arasında değişmekte olduğu belirtilmektedir. Bu çalışmada elde edilen %51’lik değer bu sınırlar arasında kalmaktadır. • Ancak bu değer %35–55 sınırları arasında kalmasına rağmen üst sınıra yakın bulunmaktadır. • Kayıplar; testere talaşı, kırıntı, kapak tahtası, kerestecik, takoz ve ıskarta mal olarak meydana gelmektedir. • Fruhwald tarafından yapılan çalışmada kayıp miktarı %40 olarak belirlenmiş ve bu değer TS-654’deki değerlere göre alt sınıra yakın bulunmaktadır. • Bu sonuç ülkemizde ağaç malzemenin biçilmesinde yeteri kadar verimli çalışılmadığını ve zayiat (fire) oranının yüksek olduğunu açıkça göstermektedir.

  46. Masif Ağaç malzemenin Biçilme ve İşlenmesindeki Fire Oranlarını Etkileyen Faktörler

  47. Masif Ağaç Malzemenin Biçilmesindeki Fire Oranlarını Etkileyen Faktörler

  48. Randımanı etkileyen faktörler üç grup halinde toplanmaktadır [5]: • İşlenen tomruğun özellikleri • Biçilen kerestede aranan özellikler • Biçme tekniği

  49. İşlenen tomruğun özellikleri • ÖZEN (1980)’e göre işlenen tomruklar ne kadar kalın, silindire yakın ve kusursuz ise elde edilen randıman o derece yüksek olur. • Tomruk kesildikten sonra ne kadar çabuk biçilirse randıman o kadar yüksek olur. • Gövde düşüklüğü de randımanı olumsuz yönde etkilemektedir. • Tomruk kalınlığı randımanı arttırmakta fakat tomruk boyu azaltmaktadır. • 1 metre boydaki tomruğun biçilmesinde randıman % 65 iken 12 metre tomruğun biçilmesinde %45’e düşmektedir [5].

  50. Biçilen kerestede aranan özellikler • Biçilen kerestede aranan kalite özellikleri ne kadar yüksek ise randıman o derecede düşük olmaktadır. • Öte yandan ince kereste imalinde zayiat, kalas veya dört köşe imalinden daha fazladır.

More Related