3.21k likes | 12.59k Views
Ponolohiya. (Palatunugan ). Ponolohiya. Agham na pag-aaral ng makabuluhang tunog ng isang wika. Ang Pagsasalita. Salik upang makapagsalita ang tao:. Ang pinanggagalingan ng lakas o enerhiya Ang kumakatal na bagay o artikulador ang patunugan o resonador.
E N D
Ponolohiya (Palatunugan)
Ponolohiya • Agham na pag-aaral ng makabuluhang tunog ng isang wika
Salik upang makapagsalita ang tao: • Ang pinanggagalingan ng lakas o enerhiya • Ang kumakatal na bagay o artikulador • ang patunugan o resonador
Bilinggwal – taong marunong magsalita ng dalawang wika • Monolinggwal – isang wika lamang ang alam • Poliglot – bihasa sa mahigit tatlong wika
Ang Mga Prinsipal na Sangkap ng Pananalita Malambot na ngalangala guwang ng ilong Matigas na ngalangala guwang ng bibig titilaukan punong gilagid paringhe epiglottis labi 1 2 3 laringhe ngipin dila hiningang galing sa baga 1=harap 2=sentral 3=likod Babagtingang tinig
Ang hanging may presyun na nanggagaling sa ating baga ay nagpapakatal ng babagtingang tinig. At kapag kumatal ang babagtingang tinig, ito ay lumilikha ng alon ng tunog na siyang binabago ng ating bibig o guwang ng ilong na ating naririnig sa pamamagitan ng hangin na siyang midyum ng tunog.
1. Mga Ponemang Segmental/Ponema • Makabuluhan ang isang tunog kapag nag-iba ang kahulugan ng salitang kinasasamahan nito sa sandaling ito’y alisin, palitan, ilipat o dinagdag.
Ang Filipino ay may 21 ponema – 16 katinig at 5 patinig • Mga katinig- /p,t,k,),b,d,g,m,n,h,s,ŋ,l,r,w,y/ • Mga patinig- /i,e,a,o,u/ • Ang ŋ ay tinutumbasan ng digrapo (dalawang letra ng “ng”) • Ang patinig ay itinuturing na siyang pinakatampok o pinakaprominenteng bahagi ng pantig.
a. Mga Katinig • Ito ay maiaayos ayon sa punto at paraan ng artikulasyon at kung ang mga ito ay binibigkas nang may tinig (m.t.) o walang tinig (w.t.)
Punto ng artikulasyon – saang bahagi ng bibig nagaganap ang saglit na pagpigil o pag-abala sa pagpapalabas ng hangin sa pagbigkas ng isang katinig • Paraan ng artikulasyon – papaanong gumagana ang ginagamit na mga sangkap sa pagsasalita at kung paanong ang hininga ay lumalabas sa bibig o sa ilong sa pagbigkas ng alinman sa mga ponemang katinig
b. Mga Patinig • Maiaayos ayon naman sa kung aling bahagi ng dila ang gumagana sa pagbigkas ng isang patinig at kung ano ang pusisyon ng nasabing bahagi sa pagbigkas
2. Mga Diptonggo • Magkasamang patinig at malapatinig sa isang pantig • aw, iw, ay, ey, oy, uy • Kapag ang malapatinig ay napagitan sa dalawang patinig, ito ay hindi na diptonggo
Halimbawa: • giliw • reyna • kalabaw • bahay • aruy • kahoy • sisiw • sampay • daloy • beywang • baliw • kami’y
3. Klaster o kambal-katinig • Magkakabit na dalawang magkaibang katinig sa isang pantig • Ang klaster ay matatagpuan sa unahan o inisyal at sa hulihan o pinal ng isang pantig
4. Mga Pares Minimal • Ang pares ng salita na magkaiba ng kahulugan ngunit magkatulad na magkatulad sa bigkas maliban lamang sa isang ponema sa magkatulad na pusisyon • Ito ay ginagamit sa pagpapakita ng pagkakaiba ng mga tunog ng magkakahawig ngunit magkakaibang ponema
/p/ /b/ /e/ /i/ pala – shovel mesa – table bala – bullet misa – mass /k/ /g/ kulay – color kulong – enclosed gulay – vegetable gulong – wheel /t/ /d/ tula – poem dula – play
5. Mga Ponemang Malayang Nagpapalitan • Magkaibang ponemang matatagpuan sa magkatulad na kaligiran ngunit hindi nagpapabago sa kahulugan ng mga salita • Karaniwang nangyayari sa ponemang patinig na i at e, at sa o at u
Halimbawa: lalaki tutoo daw lalake totoo raw bibi nuon bibe noon
6. Ang Glottal na Pasara o Impit na Tunog • Naging labing-anim ang ponemang katinig sa halip na labinlima lamang dahil sa ponemang glottal na pasara • Kahit itinuturing na ponema, hindi ito inirereprisinta ng titik o letra
Sa halip ay inirereprisinta ito sa dalawang paraan: • Nakasama ito sa palatuldikan at inirereprisinta ng tuldik na paiwa (`) kung nasa pusisyong pinal ng salita. Ang mga salitang may impit na tunog sa pusisyong pinal ay tinatawag na maragsa o malumi • Malumi – bagà, pusò, saganà, talumpatì • Maragsa – bagâ, kaliwâ, salitâ, dukhâ
Inirereprisinta ito ng gitling(-) kapag ito’y nasa loob ng salita sa pagitan ng katinig at patinig • Karaniwang matatagpuan sa pagitan ng panlaping nagtatapos sa katinig at ang salitang-ugat na nagsisimula sa patinig. • Hal: • May-ari • Mag-alis • Pang-ako
7. Ponemang Suprasegmental • Sangkap na pampalasang ginagamit sa ating pakikipagtalastasan • Pantulong sa ponemang segmental; na higit na nagiging mabisa ang ating paggamit ng 21 ponemang segmental sa ating pakikipagtalastasan sa pamamagitan ng mga pantulong o suprasegmental na tono, haba, diin at antala
a. Tono • Ang pagtaas o pagbaba na iniuukol natin sa pagbigkas ng pantig ng isang salita upang hugit na maging mabisa ang ating pakikipag-usap sa ating kapwa 3 2 pon ka 1 ha 3 2 ha ka 1 pon
b. Haba at Diin • Ang haba ay tumutukoy sa sa haba ng bigkas na iniuukol ng nagsasalita sa patinig ng pantig ng salita • Ang diin naman ay tumutukoy sa lakas ng bigkas ng pantig ng salita
Ang Filipino ay sinasabing syllable-timed samantalang ang Ingles ay sinasabing stress-timed • Ang tono, haba at diin sa pagbigkas ng isang salita ay karaniwang nagkakasama-sama sa isang pantig • Hal. halaman
Mandarin at Thai- mahalaga ang tono • Ingles – mahalaga ang diin • Filipino – mahalaga ang haba Hal. “Break, break, break On thy cold, gray stones, O Sea!” “Pag-ibig anaki’y aking nakilala Di dapat palakhin ang bata sa saya”
Bakit higit mahalaga ang haba kaysa sa tono at diin? • Hal. magnana.kaw – thief magna.na.kaw – will steal magna.nakaw – will go on stealing
c. Antala • Saglit na pagtigil sa ating pagsasalita upang higit na maging malinaw ang mensaheng ibig nating ipahatid sa ating kausap • Ito ay inihuhudyat ng kuwit, tuldok, semi-colon o kolon
Hal. • Hindi puti. Hindi, puti • Hindi ako siya Hindi ako, siya • Hindi sila tayo Hindi sila, tayo