510 likes | 881 Views
Histori e psikologjisë. Leksioni 8. 3. Aplikueshmeria e psikologjise. Titchener: psikologjia «e paster», shkence ekskluzivisht eksperimentale, qe nuk duhej te impenjohej ne aktivitete aplikative
E N D
Histori e psikologjisë Leksioni 8
3. Aplikueshmeria e psikologjise • Titchener: psikologjia «e paster», shkence ekskluzivisht eksperimentale, qe nuk duhej te impenjohej ne aktivitete aplikative • Funksionalistet (te doktrinuar me shpirtin amerikan pragmatik), mbeshtesnin idene e nje psikologjie te impenjuar edhe ne kahun aplikativtestet psikologjike (J.M. Cattell) psikologjia e aplikuar ne art, pune, histori
Aplikueshmeria e psikologjise • Hugo Munsterberg • Nxenes i Wundt • Profesor ne Harward me kerkesen e James • Themeluesi i psikologjise se punes • Vuri ne qender te vemendjes raportin ndermjet psikologjise dhe jetes reale
Te pikturojme funksionalizmin • Shprehje tipike e kultures se re amerikane • «Parimet e Psikologjise»: simbol i pavaresise amerikane kundrejt psikologjise gjermane • Rezonance evolucioni i Darwin dhe Spencer, insistim mbi raportin organizem-ambient, fushe e pershtatshme per zhvillimin e tyrekonteksti sociokulturor amerikan
Lindja e funksionalizmit • Ndihmese edhe nga filozofia pragmatiste e Mead, Moore dhe Dewey (Universiteti i Çikagos) • Ne Europe gjeti mbeshtetje tek psikologjia e aktit (Brentano), 1874, shkolla austriake, Stumpf, Meinong, Benussi, tek idete e tyre mbi «qellimin», «tendenca drejt..» e mendjes e impenjuar ne nderveprimin me ambientin
Lindja e funksionalizmit • Sistem me i perbere dhe me heterogjen dhe tolerant kundrejt perspektivave te tjera psikologjike • Organizmi njerezor: stadi i fundit i procesit evolutiv. Proceset mendore kane ndihmuar njeriun te mbijetoje, te pershtatet me ambientin perreth
Funksionalizmi • Pyetja: cfare jane proceset mendore? E gabuar! • Sipas funksionalisteve pyetja eshte: perse sherbejne dhe si funksionojne proceset mendore • Theksi tek veprimet e tere organizmit biologjik, njerezor dhe te kafsheve • Jo theks tek permbajtjet e e mendjes njerezore te izoluar nga trupi
Funksionalizmi • Eliminon dualizmin mendje-trup (strukturalizem, paralelizmi psikofizik) • Proceset mendore jane drejtperdrejt te shprehura nga i njejti organizem qe shpreh proceset biologjike • Duke pervetesuar valencen biologjike, psikologjia perveteson dhe valencen eksplicite
Funksionalizmi • Strukturalistet limitohen ne pershkrimin dhe shpjegimin nepermjet shkencave biologjike, funksionalistet pershkruajne dhe shpjegojne duke mbetur ne brendesi te psikologjise • Objekt studimi: aktivitetet mendore mbi pervetesimin, magazinimin, organizimin dhe vleresimin e eksperiencave (Carr, 1930) dhe ne perdorimin e tyre te metejshem ne sjellje. sjellje e udhehequr, e orientuar drejt..., sjellje adaptive.
Sjellja adaptive • Tre perberes: • Nje stimul motivues, brenda apo jashte organizmit • Nje situate ndijore • Nje reagim qe modifikon situaten ne menyre te tille qe te plotesoje kushtet motivuese
Proceset mendore te ndergjegjshme • Influencohen nga pershtatshmeria biologjike • Ndergjegjia eshte maja e pershtatshmerise biologjike • Ndergjegjia shfaqet kur sjellja pengohet nga ngjarje problematike per mbijetesen e organizmit • Pasi kryen rolin adaptiv, eklipsohet dhe zevendesohet nga automatizmat e sjelljes
Funksionalistet • Pak rendesi te mesuarit me ane te S-R • Ne impaktin me situaten problematike organizmi nuk reagon rastesisht por ne menyre selektive dhe analitike
Te menduarit • Fluks i vazhdueshem, i pazberthyer ne imazhe mendore • Theksojne aspektet adaptive • Nje ide, nje arsyetim, nje pritshmeri kane funksion adaptiv aq sa dhe perceptimet
Metodat e funksionalisteve • Introspeksioni nuk eshte metoda e vetme psikologjike • Metoda subjektive ashtu si strukturalistet • Funksionet mendore, dhe jo permbajtjet mendore, jane objekte te vetme te studimit • Nuk shfaqen ne eksperiencen e menjehershme • Vleresojne eksperimentimin laboratorik, tek te mesuarit, por jo rigorozisht dhe sistematikisht si Titchener, por me ane te metodes gjenetike dhe asaj vezhguese puro, me adapte per te analizuar funksionet mendore ne kontekstin e tyre natyral
Funksionalistet • Pranojne kontributin e filozofise, historise, letersise, artit, antropologjise. • Vezhgimi objektivist ose bihejviorist ndihmon vezhgimin subjektivist qe eshte kriteri metodologjik kryesor • Pranojne studimin e diferencave individuale, te zhvillimit feminor, te sjelljes se kafsheve, te psikologjise se aplikuar
Polemika • Funksionalistet pranojne statusin themelor te ndergjegjes ne kerkimin psikologjik • Momentet e ndergjegjes, te gjetura me introspeksion, jane tranzitore dhe evaneshente, mbarojne se ekzistuari sapo kalojne, ndersa funksionet mendore jane te vazhdueshme, te qendrueshme, jane identike dhe mund te kryhen nga struktura here pas here te ndryshme
Bilanc historik • Funksionalizmi: nje levizje me e gjere, me fluide, me pak e percaktuar dhe e limituar kundrejt pozicioneve sistematike avantazh per mbijetesen e funksionalizmit per nje kohe me te gjate sesa strukturalizmi • Konceptet teorike te funksionalizmit u rimoren nga bihejvioristet: pervetesimi, dobishmeria • Perberje filozofike: studimi i vullnetit, arsyetimi abstrakt mbi proceset superiore konjitive
Bilanc historik • Koncepti i funksionit i rendesishem per shkollat e tjera qe studionin proceset konjitive superiore • Funksioni: njesi psikofizike e pandashme • I referohet jo vetem ndergjegjes por teresise se proceseve mendore perfshinte pra edhe aktivitetet mendore te pandergjegjshme • Kontribut tjeter: pershtatja e organizmit ne ambient
Kontribut • Brunswick: neofunksionalist, funksionalizimi probabilistik • Studime mbi perceptimin • Roli i pervetesimit, pritshmerise, motivacionit, faktoreve afektive • Roli i ambientit kundrejt laboratorit ne metodologjine e kerkimit psikologjik • Aplikueshmeria psikologjike tek pervetesimi i individit • Kontribut ne psikologjine evolucionistike • I pari orientim psikologjik i importuar nga SHBA ne Europe
Funksionalizmi • Shkolle tradicionale amerikane • Studionte funksionet e mendjes njerezore dhe vlerat pershtatese qe shfaq ndergjegjja e individit
Ndergjegjja • Eshte nje pjese e vetme • Nuk mund te pershkruhet si nga pjese perberese, nuk eshte element i copetuar, sepse nuk del ne pah pamja e vertete e saj • Teorite strukturaliste per ndergjegjen, bazat dhe fillimet e saj jane te papershtatshme
Te menduarit • Zanafilla e ndergjegjes • Element i perdorshem, unitar dhe vetiak • Shfaqet ne formen e nje te dhene ultimative
Te menduarit • Mendimi rryme e vazhdueshme • Lihet me veprimin qe ndermerr truri • Eshte nje teresi dhe jo i zberthyeshem • Ka natyre personale
Te menduarit • Pjese e ndergjegjes individuale • Ne cdo ndergjegje ndividuale eshte vazhdimisht i ndryshueshem • Ne cdo ndergjegje individuale eshte gjithmone i ndjeshem • Mendimi lidhet me objekte te pavarura ne vetvete • Eshte i interesuar vetem per disa pjese te ketyre objekteve dhe perjashton pjeset e tjera
Te menduarit • Pra, eshte i pazberthyeshem dhe pjese e pandare e ndergjegjes (funksional) • Perdori konceptin e vazhdimesise se ndryshimeve ne parimet e tij mbi te menduarin • Perroi i ndergjegjes – parimi i dyte dhe i trete • Te menduarit vjen ne qendren e individit, zhvillohet dhe pastaj largohet ngaindividi
Te menduarit • Ka nje jetegjatesi te percaktuar dhe perteritet ne menyre te vazhdueshme • Interesat jane elementet psikologjike per te cilat mendimi ka aftesi te lidhet • Te menduarit varet nga pervoja individualedhe vemendja personale • Te menduarit, perrua i ndergjegjes, i vazhdueshem por i kontrollueshem nga interesi
James McKeen Cattell • Studioi me Wundt • Dekan i psikologjise ne Columbia University • U perpoq te aplikonte njohurite psikologjike ne industri dhe edukim • Eksponent i funksionalizmit
J. M. Cattell • Zbatoi ne praktike matjet e kohes se reagimit te individit • Ndertoi teste mendore qe lidhnin kohen e reagimit me perpjekjet per matjen e kesaj kohe • Zhvilloi bateri testesh qe u praktikuan me sukses ne matjen fizike te proceseve psikologjike • Fushat studimore: perceptimi, vemendja, ndjenja, kujtesa, koha e reagimit, levizja
Carr • Analizoifunksioninshkak-pasoje, sinjengaperberesit e lidhjesfunksionale • Objekti I funksionalizmit: studimi I lidhjeveterastesishmeosefunksionalendermjetngarjevepsikologjketemeparshmedhepasojavetetyre • U perpoqtevertetonteekzistencen e njelidhjejemesbiologjisedhefunksionalizmit
Robert Woodworth • Eksponentfunksionalist • Psikologjiaeshtenjeperzierje e introspeksionitdhestudimittesjelljes • Perdorishprehjen S-O-R per tepershkruarpikepamjen e tijfunksionalistetepsikologjisedhe per tadalluarnga S-R e orientimitbihejviorist • Krijoinjengatestet e paratepersonalitetit, WPSD, per sjelljenabnormale
Psikologjiadinamike • U munduatezhvillontenjesistem, tequajturpsikologjiadinamike, kuteperfshiheshintegjithashkollatpsikologjikederi me ate kohe • Shpjegonderi ne c’maseindivididuhettemanifestojesjelljen e tij • Psikologjiadinamike e Woodworth = psikologjifunksionaliste = pune e mendjes • Sistem mates, joagresiv, shprehlidhjetekonceptitteceshtjes me faktin
Funksionalizmi I Woodworth • Studim I emocioneve ne formen e njelidhjejevaresieqerridhtenganxitesi I tyre. • Sjelljaeshterezultatproceseshtelartamendoretekrijuarngangjarjetekaluara.
Psikanaliza • 1900 • Metodehulumtimi i procesevepsikike, karakterizuarngapandergjegjia • Tekniketerapeutike per analizen e mbrojtjevedherezistencaveqeindividivendoskundrejtdeshirave,mendimevedhetendencavetepandergjegjshmeqejane ne bazetecrregullimevetetij • Njepozicionimteorik me bazerezultatetevezhgimevesistematiketekryera ne seancaterapeutike
TransfertdhekundeRtransferti • Ne seancepacientikatendecentetransferojetekanalistigjendjet e tij emotive dheafektive • Situatatevjetrafeminoreafektivedhe emotive tembushura me dometheniedhevlera per subjektinqegjejne ne lidhjenanalitiketerrenin ideal per t’ushprehur
psikanaliza • Psikologji e thellesise • Eksplorimdheinterpretim • I kundervihetekuivalencespsike-ndergjegje • Pandergjegjia: teresidometheniesh, perjetimesh, mendimeshqeindividimbanbrendadheqetecilatkushtezojnejeten e tij. • Bote me sensdherregulla, okulte per reflektimin e ndergjegjshempornjekohesishtinfluentembite
Lindja e psikanalizes • Hipnoza: teknikasugjestionueseqeveindividin ne njegjendjeteafert me gjumin, duke mundesuarzhdukjen e simptomavehisterike, por pa mundurteeliminonteshkakun e shfaqjes • Katarsi: individi ne gjendjehipnotike, kujtoneksperencat e dhimbshmedhe I tregonato. Ketoeksperiencasupozohen se janeshkaqet e simptomaveneurotike
Lindja e psikanalizes • Freud: mendimet, tendencat, deshiratishintepaperputhshmeme ndergjegjenedhe per shkaktenjelidhjejete forte me instiktinseksualtelindur ne femijeridheprezentedhe ne jetenadulte • Bota e pandergjegjshmeshfaqet ne neurozatdhemundteshihet ne gjendjen e normalitetittekendrrat, lapsuset, shakate.
endrra • Realizimihalucinator I njedeshirefeminore • Analiza e endrravekryhej me aneteasosacionevete lira • Permbajtje e fshehte • Permbajtja e shfaqur • Aktivitetionirikshnderronpermbajtjet me ndihmen e censures
Bazat e psikanalizes • Analiza e endrrave • Teoriadinamike e formimitteendrres • Metoda e asosacioenete lira • Teoriatopografike • Teoriastrukturale
Autorepsikanalitike • Sigmund Freud • Carl Gustav Jung • Alfred Adler • Melanie Klein • Heinz Kohut • Carl Rogers • Jacques Lacan
Sigmund Freud • Themeluesi i psikanalizes • Bashkepunim me Brücke, Charcot dhe Breuer • Perdori teknikat e hipnozes, katarsit, asosacionet e lira • Baza e crregullimeve ka natyre seksuale • Mekanizmat e mbrojtjes • Teoria e te pandergjegjshmes • Studioi endrrat
Freud • «Studime per histerine» 1895 • «Interpretimi i endrrave» 1899 • «3 ese mbi seksualitetin» 1905 • «Psikopatologjia e jetes se perditshme» • «Lapsuset» • «Metapsikologjia» • «Pertej parimit te kenaqesise» • «Ego dhe Id»
Teorite mbi personalitetin • Perbehet nga tre pjese: e pandergjegjshmja, e ndergjegjshmja dhe e parandergjegjshmja • 20 vite me vone ai e ristrukturoi teorine e tij duke krijuar teorine strukturale me tre pjeset perberese Ego, Id dhe Super-Ego • Id dhe Super-Ego jane ne konflikt sepse luftojne per te kontrolluar Egon. Konflikti i brendshem quhej intrapsikik, konflikti i jashtem quhej frustracion
Freud • E ndergjegjshmja: eshte ne lidhje direkte me boten dhe realitetin perreth • E parandergjegjshmja: lidh dy te tjerat dhe pormban kujtimet dhe idete lehtesisht te thirrura ne mendje • E pandergjegjshmja: perfshin pjesen me te madhe, permban kujtimet me te shtypura te individit
Teoria psikoseksuale • Faza orale • Faza anale • Faza e kompleksit te Edipit • Faza latente • Faza adoleshente
Endrrat • Puna onirike mbeshtjell endrren me ane te mekanizmave mbrojtes • Puna e psikologut te zgjidhe kete mbeshtjellje • Psikologu njeh 4 mekanizmat e pune onirike • Represioni • Projeksioni • Fiksimi • Zhvendosje
Teoria topike • Sistemi i pandergjegjshem: Moskalim, hyrje ne ndergjegje, proces primar • Sistemi i parandergjegjshem: - Hyrje ne ndergjegje, proces dytesor • Sistemi i ndergjegjshem: • Proceset e vemendjes Konflikti ndodh mes parandërgjegjes (parim i realitetit) dhe pandërgjegjes (pulsionet seksuale)
Freud • «Totem e tabu» • «Psikologjia e masave dhe analiza e Egos» • Ne keto dy libra studioi dinamikat e grupit dhe konfliktin
Carl Gustav Jung • «Psikologjia e Pandergjegjshmes» 1912 • Themelues i psikologjise analitike • Kundershtoi rolin kryesor te instiktit seksual te vene nga Freud • Nese Freud bazohej tek neurozat Jung bazohej tek studimi i psikozave
Jung • Struktura e personalitetit: • ndergjegjja, (pjesa e vetedijshme) • pandergjegjja individuale (kujtimet, ishte unike personale e cdo individi. Perfshinte komplekset) • dhe pandergjegjja kolektive (pjesa pergjithesuese e trashegueshme nga njerezimi) • Teoria e komplekseve: berthame e ngarkuar me energji dhe tonalitet te larte emocional