530 likes | 694 Views
Kliniczne zastosowania komórek macierzystych w neonatologii. Jacek Rudnicki prof.nadzw.PAM Zabrze 2010. Powikłania wcześniactwa.
E N D
Kliniczne zastosowania komórek macierzystych w neonatologii Jacek Rudnicki prof.nadzw.PAM Zabrze 2010
Powikłania wcześniactwa Wcześniaki mogą doznać uszkodzenia wielonarządowego; mózgowia (encefalopatia), oczu (retinopatia wcześniaków), jelit (martwicze zapalenie jelit), płuc (dysplazja oskrzelowo-płucna) skutkującego zaburzeniami rozwoju psychomotorycznego i niemożnością osiągnięcia pełni ludzkich
Matka najlepszą kliniką Dzieci będące w tym samym wieku postkonceptualnym lecz przebywające w warunkach wewnątrzmacicznych osiągają dojrzałość do życia zewnątrzmacicznego Nie doznają uszkodzeń narządów oraz ich funkcji I rozwijają się prawidłowo w dalszym życiu osobniczym
Komórki macierzystephoto by Wellcome Trust Rozwój badań nad biologią komórek macierzystych daje szanse na poznanie mechanizmów ich działania w warunkach prawidłowego rozwoju człowieka, jak również w sytuacjach patologicznych Pojawiają się doniesienia, iż uszkodzenia wielonarządowe i zaburzenia rozwoju u wcześniaka mogą być naprawiane przez jego własne niezróżnicowane komórki macierzyste. (Minoru Tomita et al., 2002. Hong J Lee et al.2007)
Mniejszy wiek płodowy, więcej komórek macierzystych • Wiele danych przemawia za tym, że na wcześniejszych etapach życia płodowego stężenie komórek macierzystych pluripotencjalnych krążących w krwi obwodowej, a zatem także i w pępowinie, jest większe niż u noworodków donoszonych. • Z drugiej strony w pierwszym tygodniu po porodzie ilość komórek macierzystych zmniejsza się o ok. 50%, a w tym czasie zwykle zaczynają się powikłania takie jak encefalopatia, NEC, ROP, BPD (Bizzarro MJ 2007)
Hipoteza Uwzględniając powyższe wysunięto hipotezę, że autohemotransfuzja pełnej krwi własnej wcześniaka uzyskanej z pępowiny może przyczynić się do zmniejszenia uszkodzenia narządów z powodu podjęcia funkcji naprawczych przez jego własne komórki macierzyste. (Hong J.Lee., KwangS.Kim., EunJ.Kim et al.2007), (Minoru Tomita, Yasaushi Adachi, Haruhiko Yamada et al. 2002)
Obserwacje kliniczne wskazują, iż objętość pozyskanej od wcześniaka w trakcie porodu krwi pępowinowej może stanowić nawet 50% całej jego krwi obwodowej. Utrata tak dużej ilości komórek macierzystych pluripotencjalnych (VSEL) może mieć znaczący ujemny wpływ na dalszy rozwój wcześniaka w warunkach zewnątrzmacicznych.
Autohemotransfuzja po operacjach chirurgicznych Pojawiły się również prace, w których użyto do autohemotransfuzji pełnej krwi pępowinowej u noworodków wymagających pilnych zabiegów chirurgicznych po urodzeniu, a zdiagnozowanych przed spodziewanym porodem (Tomoaki T, Sachiyo S, Masatochi N et al 2003)
Autohemotransfuzja bezpieczeństwo Autohemotransfuzja krwi pępowinowej jest interwencją medyczną znacznie bezpieczniejszą od transfuzji krwi allogenicznej. Jest procedurą medyczną stosowaną od lat. Novum jest wiedza jaką posiadamy o komórkach pluripotencjalnych.
Czy terapia komórkami macierzystymi może zaszkodzić? Obawa, czy nie spowodują one ewentualnych niepożądanych skutków ubocznych jak np. rozwój nowotworu, nie ma uzasadnienia w przypadku komórek macierzystych nieembrionalnych, a tylko takie obecne są we krwi pępowinowej. Także nie występuje w tym przypadku reakcja „przeszczep przeciwko gospodarzowi”. (Sun X et al.2005)
Operacja naprawcza splotu ramiennego.Prof. A.GilbertParis Szczury z uszkodzonym rdzeniem kręgowym leczone były komórkami macierzystymi z dobrym efektem w rezonansie magnetycznym. Może można tak leczyć przerwanie splotu barkowego? (Chen et al. 2001)
Derivedfromhumanembryonicstemcells, precursorneuralcellsgrowin a lab dish and generatematureneurons (red) and glialcells(green).Photo: courtesySu-ChunZhang, University of Wisconsin Komórki macierzyste z krwi pępowinowej są zdolne do pobudzania wzrostu tkanek hematopoetycznych, nabłonkowych, wyściółkowych u neurologicznych in vivo i in vitro. Są zdolne do leczenia chorób naczyniowych, ocznych, ortopedycznych, neurologicznych i endokrynnych. Badania pokazały, że krew pępowinowa zawiera mieszaninę wielopotencjalnych komórek macierzystych zdolnych do spowodowania wzrostu komórek endodermalnyh, mezodermalnych i ektodermalnych. (David T. Harris 2009
Różnice pomiędzy komórkami embrionalnymi a macierzystymiBritish Journal of Hematology, 147, 177-184, 2009 David T. Harris • Komórki embrionalne mają duży potencjał rozwojowy, wysoką proliferatywność, małe ryzyko zakażenia wirusem. • Komórki krwi pępowinowej są młodsze, z doskonałą zdolnością proliferacji, różnicowania się, z niskimi wymaganiami zgodności tkankowej HLA, niskim ryzykiem choroby GVHD (przeszczep przeciwko biorcy), niskim ryzykiem infekcji, możliwość autohemotransfuzji.
Czy komórki macierzyste mają znaczenie w zakażeniach? Dysfunkcja i zmniejszenie liczby progenitorowych komórek macierzystych endotelialnych może odgrywać ważną rolę w inicjacji dysfunkcji narządów w przypadku urazu i sepsy(Tian Hang Luo et al. 2009) W naszych obserwacjach autohemotransfuzja nie zapobiegła zakażeniom szpitalnym u dwóch wcześniaków, ale nie miały sepsy
Komórki nerwowe niedotlenione Efekt niedotlenienia komórek nerwowych w 3 dobie. Widoczna redukcja dendrytów, utrata połączeń komórkowych. Złogi komórkowe i komórki w fazie apoptozy. (Susann Hau†1, Doreen M Reich*†1, et al. 2008)
Komórki nerwowe normoksemiczne Komórki nerwowe bez epizodu niedotlenienia wykazują bardzo małą liczbę komórek w fazie apoptozy(Susann Hau†1, Doreen M Reich*†1, et al. 2008)
Mezenchymalne komórki macierzyste W obecności mezenchymalnych komórek macierzystych apoptoza komórek nerwowych po niedotlenieniu legała redukcji. (Susann Hau†1, Doreen M Reich*†1, et al. 2008)
Szpik vs krew pepowinowa Krew pępowinowa dostarcza hematopoetycznych komórek zdolnych do vaskulogenezy. Wytwarzano martwicę uda u myszy po czym podawano komórki szpiku i z krwi pępowinowej. Skuteczniejsza była krew pępowinowa w rewaskularyzacji. Finney MR et al. 2009
Komórki macierzyste • Niektórym chorobom noworodków można zapobiec, w innych pozostaje ograniczać negatywne skutki • Neonatologia upatruje szansy w medycynie regeneracyjnej • Przy użyciu komórek macierzystych i czynników wzrostu można próbować ograniczać negatywne skutki wcześniactwa i intensywnej terapii
Nadzieje • Medycyna regeneracyjna jest postrzegana jako współczesny kielich Graala • Ma dokonywać cudu uzdrowienia • Obok święty Graal wg Dantego Gabriela Rossetti
Nadzieje i obawy • Daleka jest do tego droga i pełna niebezpieczeństw • Nie można przeceniać tej idei • Zanim nie stworzymy genetycznie modyfikowanych, w nieograniczonej liczbie komórek macierzystych • Bezpiecznych
Obawy • Komórki macierzyste mogą przemienić się w każdą inną komórkę naszego organizmu • Również w komórki macierzyste nowotworowe odpowiedzialne za wzrost i rozprzestrzeniane się guzów • Ekspansja normalnych komórek macierzystych jest pod ścisłym genetycznym i epigenetycznym nadzorem • Nowotworowe komórki macierzyste nie poddają się tym ograniczeniom
Obawy i nadzieje • Mechanizm reprogramowania komórek macierzystych • Nowe markery dla normalnych komórek macierzystych i nowotworowych komórek macierzystych • Są aktualnym celem prowadzącym do zwalczania nowotworów
Nadzieja kolejna • Dr SM Janes i współpracownicy zmienili ekspresję komórek i otrzymali białko zabijające komórki nowotworowe zwane TNF-relatedapoptosis-inducing ligand orTrial • Przez złączenie tych dwóch zdolności możemy mieć komórki mające zdolność krążenia po całym organizmie, znajdowania i niszczenia guzów (Loebinger)
1 mm 1 mm 1 mm Very small embryonic like (VISEL) stem cells(Leukemia 2007, 21,297-303)Mogą różnicować się do wszystkich komórek niemal jak komórki progrnitorowe.
Omniavitae ab ovo • Cały człowiek bierze swój początek z komórki jajowej totipotencjalnej • Nawet jeżeli w pierwszej fazie rozwoju, w fazie blastocysty, kiedy człowiek składa się z ośmiu komórek zarodkowych usunie się jedną dla innych celów np. klonowania • To z pozostałych siedmiu rozwinie się prawidłowo zbudowany i dobrze funkcjonujący organizm
Unipotencjalne naskórek Multipotencjalne wątroba Pluripotencjalne Totipotencjalne Różnicowanie mięśnie krew nerwy Zapłodniona komórka jajowa (Zygota) Komórki węzła zarodkowego blastocysty inne Ektodermalne KM Mezodermalne KM Endodermalne KM Ukierunkowane tkankowo komórki macierzyste
Komórki embriolane Terapia komórkami emrionalnymi wiąże się z pcznymi, biologicznymircznymi, politoblemami et
Krew pępowinowa • Komórki macierzyste fizjologicznie znajdują się w dużej ilości w krwi pępowinowej • Tym większej im wcześniej urodzi się dziecko • W momencie porodu wcześniaka istnieje jedyna szansa uzyskania krwi pępowinowej i zastosowania w leczeniu powikłań wcześniactwa zawartych w niej komórek macierzystych • Jest ich 99 w mikrolitrze krwi pępowinowej w 24 tyg. ciąży
Komórki macierzyste w neonatologii • Retinopatia • Encefalopatia • Dysplazja oskrzelowo-płucna • Martwicze zapalenie jelit
Zastosowanie krwi pępowinowej • Aktualnie krew pępowinowa jest bankowana w głębokim zamrożeniu • Czeka na „czarną godzinę” życia swojego właściciela lub innej osoby (zjawisko immunoprivilage) • A można jej użyć dla ratowania wcześniaków i noworodków chorych
Autohemotransfuzja • Świeża krew pępowinowa może znaleźć zastosowanie w pierwszych dobach życia w formie autohemotransfuzji pełnej krwi z hemoglobiną płodową, komórkami macierzystymi i czynnikami hemotaktycznymi • W kolejnych tygodniach życia jej użycie musi być połączone z jej zamrażaniem aby komórki macierzyste i krwinki płodowe nie uległy degradacji
Autohemotransfuzja u wcześniaków • Kiedy zatem zamrażać krew pępowinową? • Jaki odsetek wcześniaków będzie wymagał transfuzji uzupełniającej w pierwszych dobach życia? • Napewno wszystkie wcześniaki będą wymagały leczenia krwią, własną, od jednego dawcy, z konieczności od wielu dawców • Dla, których wcześniaków korzystne będzie przetoczenie komórek macierzystych, a dla których pełnej krwi?
Czy możliwa jest reperacja mózgu? • Aktualnie możliwe jest uzyskanie dużej liczby wyselekcjonowanych populacji neuronów lub komórek glejowych • Z rosnących ciągle NSCs – neuralstemcells przez wprowadzenie właściwych sygnałów dla molekół lub genów regulatorów NSCs. (SeungU.KimGeneticallyengineered human neural stem cells for brain repair in neurological diseases. Brain & Development 29(2007)193-201)
Komórki wielopotencjalne To z nich płody ludzkie przed ukończeniem 24 tygodnia życia mogą regenerować uszkodzony mózg Czy pozwolą na regenerację chorych narządów? Czy potrafimy to samo co płazy, którym odrastają ogony?
Encefalopatia wcześniaków • Encefalopatia niedokrwienno-niedotlenieniowa może być leczona przez podawanie In situ lub dożylnie wielopotencjalnych dojrzałych komórek macierzystych (multipotentadultprogenitorcells – MAPCs) • Jeżeli leczenie to zostanie zastosowane do siódmej doby od wystąpienia przyczyny uszkadzającej mózg. (Yasuhara T, Hara K, Maki M, Mays RW, Deans RJ, Hess DC, Caroll JE, Borlongam CV, J Cereb Blood Flow Metab, 2008 Nov; Vol 28 (11), pp. 1804-10)
Reperacja ogniska zawału w mózgu • Mesenchymalstemcells (MSCs) podane do miejsca zawału indukowanego przez zamknięcie na 2 godziny tętnicy środkowej mózgu w 3 dni po zdarzeniu spowodowały; • Zwiększoną proliferację endogennych komórek nerwowych oraz • Szybsza migrację komórek w miejsce uszkodzenia. (Yoo SW et al 2008)
Komórki macierzyste i nośnik • Autorzy podawali jednocześnie w obszar uszkodzenia mózgu nerwowe komórki progenitorowe(neuralstem/progenitur cells– NSPCs) i condrotinase ABC (ChABC) • Kiedy podawano razem komórki progenitorowe i nośnik obszar nieuszkodzony był większy niż leczonych osobno komórkami lub samym nośnikiem. (Sato Y, Nakanishi K, Hayakawa M, et al 2008)
Hematopoeticstem and progenitorcells (HPSC) • Mają zdolność do różnicowania się w komórki pneumocyty typu II w uszkodzonych płucach myszy • W 1 dobie życia jest ich 99 komórek w mikrolitrze u wcześniaków w 24 hbd • Ta ich zdolność czyni możliwym reperację tkanek u wcześniaków w przypadku dysplazji oskrzelowo płucnej (MJ Bizzarro o wsp. „Circulatingstemcellsinextremelypretermneonates” Acta Paediatrica 2007. 96 pp. 521-525)
Gekon Utracony ogon odrasta Jest trochę mniejszy Jak one to robią?
W przyrodzie organizmy potrafią dokonać samouzdrowieniaUSC-ISI • Możliwa jest regeneracja narządów • Ten proces jest dla nas niezbadaną tajemnicą • Ale jest możliwy, również w zakresie układu nerwowego
Pobieranie krwi pępowinowej z łożyska Można uzyskać z łożyska wcześniaka ponad 30 ml krwi, co wystarczy nawet na dwa przetoczenia
Pobieranie krwi pępowinowej z łożyska Pobiera się w taki sam sposób jak do banków krwi i do zamrożenia. Trzeba jednak odlać 10 ml płynu konserwującego bo krwi jest mniej niż od noworodków donoszonych.