420 likes | 546 Views
Taalplenning docht derta!. Krite Bennekom / Wageningen Frysk Bûn om Utens Bennekom, 2 oktober 2008 Alex Riemersma, Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens & Taallearen / Fryske Akademy www.mercator-research.eu. Taalplenning docht derta!.
E N D
Taalplenning docht derta! • Krite Bennekom / Wageningen Frysk Bûn om Utens • Bennekom, 2 oktober 2008 • Alex Riemersma, Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens & Taallearen/ Fryske Akademy • www.mercator-research.eu
Taalplenning docht derta! • 100 jier Frysk yn it ûnderwiis:Wat hat it opsmiten? • Noch 100 jier Frysk yn it ûnderwiis:Wat ferwachtsje wy dêrfan?
Libbenskrêft • Frysk: fitale mûnlinge kultuertaal • Kapasiteit • Ynfrastruktuer • Taalwil • 2107: heit & mem prate Frysk
Taalplenning / taalbelied • Definysje: “plenning”“normalisation” • Definysje:“bewuste aksje ta fersterking fan posysje en fan gebrûk Fryske taal”
Taalplenning / soarten • Korpusplenning - boustiennen • Statusplenning - posysje • Taallearen - taaloerdracht
Taalplenning / korpus • Stavering • Wurdboeken • Grammatika’s • Standerdisearring: út deskripsje nei pre-skripsje
Taalplenning / status • Wetlike erkenning - (ynter)nasjonaal • Wetlike maatregels - nasjonaal • Ynstitúsjes - nasjonaal – regionaal • Finânsjes – (ryks)begrutting
Taalplenning / oerdracht • Taaloerdracht • Taallearen • Ferskil taal – dialekt: hâlding
Taalplenning / aktoaren • Húshâlding • Sosjale groepen • Skoalle as sosjalisaasje-ynstitút • Media • Kulturele ynstellings • Oerheden: gemeenten - provinsje - ryk
Europeeske Uny (1957) • 27 lidsteaten (2007); 23 offisjele talen; 60 RMLs • Europeesk Parlemint: inisjatyf ta EBLUL (1982) & Mercator (1987) • Europeeske Kommisje: “mainstreaming”
Ried fan Europa (1949) • 47 lidsteaten • Europeesk Hânfest foar Regionale of Minderheidstalen (1998): Frysk erkend yn diel III – 48 konkrete maatregels • Kaderferdrach Beskerming Nasjonale Minderheden (2005):Friezen erkend as minderheid
Taalplenning / doelen • 1907: Homogeen Frysktalich Fryslân • 2007: Meartalige minsken dy’t Frysk brûke neist Nederlânsk, Ingelsk, Dútsk & noch oare talen • 2107: Frysktalige Europeanen / wrâldboargers
Korpusplenning Frysk • Stavering: 1876 Ald Selskip 1945 Fryske Akademy1980 Provinsjale Steaten • Wurdboek: 1900-1911: Friesch woordenboek1956: F-N; N-F1984-2010: WFT (25 dielen)2009: Fryske ‘Van Dale’
Korpusplenning Frysk • Grammatika’sSytstra & Hof (1925): idioomTiersma (1985): fonology & morfologyPopkema (2006): - fonology & stavering;- morfology & leksikon;- wurdoarten & bûging- syntaksis
Standerdisearring • Korpus: noarm en ynterferinsjes • Status: Europeesk Hânfest BFTK > Kadertaalwet • Oerdracht: Kearndoelen & Common European Framework of Reference
Statusplenning Frysk ryksoerheid • Twadde rykstaal (sûnt 1972), mar: • (noch) Gjin kêst yn Grûnwet • Algemene wet bestuursrecht (1995) • Friese taal in rechtsverkeer (1997) • Europeesk Hânfest RMLs (1998) • Kaderferdrach Nasjonale Minderheden (2005)
Statusplenning Frysk provinsje • Provinsjewet kêst 156: Provinsjenamme Fryslân (1997) • Fan Geunst nei Rjocht (1985) • Fan Rjocht nei Praktyk (2007) • Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer mei ryk: 1989; 1993; 2001-2010
Statusplenning FryskProvinsje • 1945: mûnling Frysk yn PS tastien • 1955: Frysk yn PS-oantekens • 1968: Earste DS-stik yn Frysk • Prizen foar literatuer en wittenskip:Gysbert Japicx, Joast Halbertsma,Obe Postma en Fedde Schurer, Bernlef • Subsydzjes
Statusplenning - Frysk gemeenten • Gemeentewet kêst 158: namme fan gemeente, plakken, strjitten, wetters:sichtberens fan it Frysk • Taalgebrûk gemeenteried • Akten boargerlike stân: dûbeldtalich (1997); taalkar houlikstaspraak • Foarljochting: rêchsekje
Taaloerdracht Frysk • Frysk as earste taal: 55%yn húshâlding: reproduksjeSoargen! • Frysk as twadde taal: produksjeFrysk op it wurk: 59% • Frysk as mûnlinge en skriftlike taal: kwantiteit en kwaliteit
Taaloerdracht Frysk • Skoalle:fan pjutten & beukers oant learlingen & studinten • Kursussen foar folwoeksenen: Afûk-lessen yn winterskoft;Edufrysk: ôfstân en digi-learen;Literatuer (ek: toaniel, lieten)Skiednis
Taaloerdracht poppen, pjutten & beukers • 1989: Stifting pjutteboartersplakken - 9 • 2007: Sertifisearring fanFrysk- en twatalige berne-opfang – 60 • 2010: Frysk- en twatalige berne-opfang – 100 • Tomke-projekt -150 plakken (= 50%)
Foto fan bern • Leafst bern boartsjend of yn kombinaasje mei heit en memen / of plaatsje mei TOMKE
Frysk op basisskoalle • 1907: bûten skoaltiid • 1937: streektaal in levend gebruik • 1950: lêsrak & proefskoallen • 1955: ynstruksjetaal • 1980: ferplichting foar alle learlingen“Frysk is fan ús allegearre” • 1996: (ekspearimint) trijetalich ûnderwiis
Frysk op basisskoalle • Frysk as fak en fiertaal • Kearndoelen: 4 feardichheden • Studio F – differinsjaasje yn doelen • Skoalleradio en skoalletelevyzje
Trijetalige skoalle - 1 • Klasse 1-6: 50% Nederlânsk; 50%Frysk • Klasse 7-8:40% Nederlânsk; 40% Frysk; 20% Ingelsk • Resultaten: - Behearsking Nederlânsk like goed - Resultaten Frysk gâns better - Ingelsk behoarlik en fertroud
Trijetalige skoalle - 2 • Untjouwings:- 2008: 20 basisskoallen- 2012: 50 basisskoallen (= 10%)- 2030: 250 (= 50%)- “Early English” (groep 5) • Trijetalich fuortset ûnderwiis • Fersterking learaarsoplieding
Frysk fuortset ûnderwiis • 1937: (M)ULO - fakultatyf • 1948: VHMO - fakultatyf • 1968: Brêgeklasse - fakultatyf • 1971: Fakultatyf eksamenfak • 1993: Ferplichting yn basisfoarming • 2006: Kearndoelen - differinsjaasje
Frysk fuortset ûnderwiis • 1942: Foardrachtkriich / FeRstifal • Skoalletelevyzje & Linkk • Flotwei Frysk • Freemwurk • 2009: Trijetalige stream ?
Frysk yn beropsûnderwiis • LBO > VMBO: yn basisfoarming / ûnderbou • MBO: net dat makket • HBO: ynsidinteel
Frysk heger ûnderwiis • 1941: Learstoel Frysk RUG • Hjoeddedei: RUG, UvA (bachelor+master), LU (byfak) • 1947-1985: Noordelijke Leergangen FA • Hjoeddedei NHL + CHN: learaarsoplieding f.û. + pabo
Frysk yn learaarsoplieding • Pabo – foech Frysk • Learaarsoplieding fuortset ûnderwiis • Bachelor & Mastersoplieding • Masters of Multilingual Education
Taaloerdracht & Media • 1945: RONO • 1979: Trochbraak Radio Fryslân • 1994: Televyzje Omrop Fryslânmar: • gjin krante / wykblêdwol: • webkrante Omrop Fryslân / Fryske tagongen (“portals”)
Taaloerdracht:Toaniel & Muzyk • Amateurtoaniel • 1966: Tryater • 1991: LIET (tekst & muzyk) • Opera Rixt • Popmuzyk • Bernlefpriis foar muzyk
Taaloerdracht & Literatuer • Literatuer & berneliteratuer • Tydskriften • Literêre prizen • Rely Jorritsmapriis (1954): wedstriid • Rely-junior • FeRstifal (1942): smaakmakker
Kaaifigueren • Heit & mem • Juf & master • Sportlieder & muzyk(bege)lieder • Ekonomy & reklame: byldfoarming • Media: Omrop Fryslân – LC / FD • Iepenbier bestjoer: de nije KfdK
Docht Fryske taalplenning derta? • 2007: Wat sûnder dy taalwil & ynfrastruktuer? • Taalhâlding – taalbesef • Taaloerdracht – taallearen • Taalgebrûk - taalgedrach • 2107: Posysje yn Euromosaïc: fan middenmoater ta top-10