620 likes | 770 Views
F amilienamen in Limburg. Maastricht, 30 oktober 2013 Ann Marynissen Universität zu Köln. ontstaan van de familienamen. familienaam = erfelijk overgedragen naam Germaans eennaamsysteem: variëren met componenten van samenstelling, bv. Hildebrand + Gertrud > Hildegeer
E N D
Familienamen in Limburg Maastricht, 30 oktober 2013 Ann Marynissen Universität zu Köln
ontstaan van de familienamen • familienaam = erfelijk overgedragen naam • Germaans eennaamsysteem: variëren met componenten van samenstelling, bv. Hildebrand + Gertrud > Hildegeer • vroegmiddeleeuws tweenamensysteem: voornaam + toenaam, bv. 1047 Arnulfus filius Theoderici (Doornik); 1089 Rodbertus agnomine Freso (Robrecht de Fries)
oorzaken • christianisering: beperkt aantal bijbelse namen: Johannes, Petrus; Maria, Catharina • verarming door vernoeming: bv. 867 Liodricus, zoon: Liodricus (aan de IJzer) • onderscheidingsdrang, bv. Berthout de Berlaer; Berthout de Berchem de Ranst • bevolkingstoename in de steden • typeren van de medemens, bv. Roobaert
waar en wanneer? • vaste geslachtsnamen vanaf de 13de eeuw in het zuiden: in de Vlaamse steden in de 14de-15de eeuw, iets later in Brabant en Limburg • 16de-17de eeuw: Holland • 18de-19de eeuw: Friesland, Groningen, Drenthe • officiële registratie in Franse tijd: • België: in 1795, tal van archaïsmen in spelling bewaard • Nederland: 1811, invloed van spelling Siegenbeek (1804)
familienamengeografie • familienamen zijn streekgebonden • familienamengeografie: studie van de ruimtelijke verdeling van afzonderlijke familienamen / van types familienamen
methode • computerprogramma voor de verspreiding van iedere familienaam in België en Nederland • materiaal: • België: bevolkingsregister 31 december 1987 • Nederland: telefoonabonnees PTT 1993 (vanaf 2 abonnees in een gemeente)
karteermethoden • verspreiding van één naam: vlakkenkaarten met kleuren of symbolen • België (1997): www.familienaam.be • Nederland (2007):www.meertens.knaw.nl/nfb • geconcentreerde verspreiding in een kerngebied, waar de bakermat van de naam ligt, bv. Van Keymeulen, Konijn, Van Mechelen
verspreiding van types familienamen: variabelenkaarten met symbolen, bv. (van) brussel/brusselman(s)/brusselaars
indeling van familienamen • criteria: inhoud / vorm 1. lexicale motivering: historisch-etymologische betekenis van de naam 2. grammaticale motivering: opbouw van de naam
lexicale motivering van familienamen • 5 groepen: • afstammingsnamen, bv. Thijs, Jacobs; Roosen, Verjans; Ooms, Neven • beroepsnamen, bv. Timmermans, Ketelslegers, Knapen • eigenschapsnamen, bv. De Groot, Crommen, Voets, Wolfs, Vos, Haenen • woonplaatsnamen, bv. Vandebosch, Steegmans, Vandeweyer • herkomstnamen, bv. Vanspauwen, Vandormael, Hex
grammaticale motivering van familienamen • casus: nominatief / genitief / lokatief • woordvorming: lidwoord / suffix / voorzetsel • grammaticale motivering overstijgt de lexicale motiefgroepen
afstammingsnamen • casus: • nominatief: FN Willem, Willemse, Willemsen, Florizoone, Roggeman, Roelofsma; Beele, Mabesoone • genitief: FN Willems, Roelofs, Thysmans, Willemen, Jaenen; Grieten, Baeten, Roosen, Luyten/Luyts
woordvorming: afleiding en samenstelling: • -sen < -sone: FN Willemsen, Florizoone, Jansseune, Mabesoone • -(s)ma(n): FN Roggeman < Rogier, Thijsmans, Jansema, Roelofsma • diminuering: FN Reintjens < Reinaert, Drieskens < Andries • diverse vleisuffixen: -en, -el, -tack, FN Lemmens < Lambertus, Gijsels < Gijsbrecht, Wuytack < Wouter • titel + voornaam: FN Serclaes < des herenNicolaes, Serneels < des heren Cornelius; Vercleren < vrouwe Clara, Verjans < vrouwe Johanna • adjectief + voornaam: FN Grootjans, Schoonjans, Sterckendries • dubbelevoornaam: FN Coppejans < Jacob + Jan, Coppieters , Goossenaerts < Goswin + Aernout
beroepsnamen • casus: • nominatief: FN Smit, De Bakker, Meijering • genitief: FN Smeets, Beckers, Winnen; Smulders, Swennen, Smeyers • woordvorming: • lidwoord: FN De Backer, Den Boer, D’Olieslaeger • diverse suffixen: -(s)ma(n)(s), -ing/-ink, -ken: FN Postma, Molemans, Bekkering, Smekens
eigenschapsnamen • casus: • nominatief: FN De Groot, Groot, Haan, D’Haene • genitief: FN Grooten, Schrooten, Haenen, Saenen • woordvorming: • lidwoord: bv. De Jong, Den Ouden, Devos • diverse suffixen: bv. Mooijaart, Magerman
woonplaatsnamen • casus: • nominatief: FN Berg, Bergman • genitief: FN Bergs, Bergmans • lokatief: FN Van den Berg • woordvorming • suffixen: FN Lindemans, Hofman, Broekaert, Dijkstra • voorzetsels: • van/ver: FN Vanderlinden/Verlinden • andere voorzetsels: FN Uitenbogaert, Opdenacker, Ten Hove, Indestege, Aendenboom, Angenendt
herkomstnamen • casus: • nominatief: FN Amsterdam • genitief:FN Berkelmans • lokatief: FN Van Berkel • woordvorming: • lidwoord: FN De Vlaeminck • suffixen: FN Keulenaers, Gelderman • voorzetsel: FN Van Vlaenderen
de verspreiding van familienamen is regionaal bepaald: structureel verschillende types per regio • prototypische Limburgse familienamen: courantste types: lexicaal/grammaticaal
de frequentste motiefgroep aan de hand van de 100 frequentste namen per provincie in Vlaanderen en Nederland
Procentueel aandeel van de patroniemen aan de 100 frequentste namen per provincie in Vlaanderen en Nederland
typisch Limburgs: patroniemen • lexicale motivering van de Limburgse familienamen: • patroniemen: cfr. top-20 Limburg
top-20 Limburgse familienamen • Belgisch-Limburg (1987) 1. Claes 11. Maes 2. Peeters 12. Aerts 3. Janssen 13. Jans 4. Hermans 14. Smeets 5. Martens 15. Houben 6. Jacobs 16. Reynders 7. Gielen 17. Daniëls 8. Thijs 18. Wouters 9. Lemmens 19. Bosmans 10. Willems 20. Smets • Nederlands-Limburg (1993) 1. Janssen 11. Beckers 2. Smeets 12. Houben 3. Peeters 13. Franssen 4. Peters 14. Timmermans 5. Jacobs 15. Simons 6. Hendriks 16. Lemmens 7. Hermans 17. Geurts 8. Willems 18. Rutten 9. Jansen 19. Theunissen 10. Driessen 20. Habets
typisch Limburgs: genitieven • grammaticale motivering: genitiefvormen ! • sterke uitgang –s • zwakke uitgang –en • genitivering overstijgt de lexicale categorieën: • patroniemen/metroniemen: FN Hermans, Jacobs, Gielen, Houben, Rutten; Thoelen, Cleeren, Achten • beroepsnamen: FN Timmermans, Ketelslegers, Wagemans, Clerckx, Knapen, Swennen • woonplaatsnamen: FN Bamps, Brepoels, Steegen • eigenschapsnamen: FN Wolfs, Haenen, Groven
sterke genitiefuitgang –s: typerend voor het hele zuidoosten van het taalgebied: voorbeelden: • patroniemen : FN op –brecht/-brechts • beroepsnamen: FN Brouwer/Brouwers • woonplaatsnamen: FN Schuurman/Schuurmans
zwakke genitiefuitgang –en: typerend voor Limburg: • bij metroniemen: FN Thoelen, Billen, Cleeren • bij patroniemen: FN Rutten, Vranken, Bollen, Coolen • analogische herstructurering: • zwak > sterk: FN Vranckx/Vrancken, Bols/Bollen, Cools/Coolen • sterk > zwak: FN Moons/Moonen, Daems/Damen, Merckx/Mercken • uitbreiding met –en: FN Theunis/Theunissen, Joris/Jorissen, Thewis/Thewissen, Vaes/Vaessen, Claes/Claesen, Thijs/Thijsen
zwakke genitiefuitgang –en: typerend voor Limburg: • bij beroepsnamen: FN Neefs/Neven, Knaeps/Knapen, Greefs/Greven • met voorgevoegde –s: FN Winnen/Swinnen, Greven/Schreven • bij eigenschapsnamen: FN Vinckx/Vencken, Vliegen, Haesen, Haenen; Caels/Caelen, Corten, Langen, Crommen • met voorgevoegde –s: FN Slangen, Switten, Swijsen, Salden, Schrooten, Schrauwen, Schroyen, Saenen
Verspreiding van de Limburgse naampatronen in Duitsland? (Deutscher Familiennamenatlas, Mainz) • gegenitiveerde beroepsnamen op –s: Küster/Küsters + Decker/Deckers • patroniemen op -en: FN Franken • eigenschapsnamen op –en: FN Kleinen + Jungen + Kahlen • voorzetselnamen met versmelting prepositie + lidwoord: FN Ingen-/Inger-, Angen-/Anger-