610 likes | 789 Views
Ilghnéitheacht Orgánaigh. Aicmítear gach rud beo i grúpaí ar a dtugtar ríocht chun idirdhealú a dhéanamh idir na h- orgánaigh éagsúla . 1. Aicmítear cealla i dhá príomh shaghas - Prócarótacha agus Eocarótacha. Cealla Prócarótacha.
E N D
Aicmíteargachrudbeoigrúpaíar a dtugtarríochtchunidirdhealú a dhéanamhidirna h-orgánaighéagsúla. 1. Aicmítearceallaidhápríomhshaghas - PrócarótachaagusEocarótacha.
CeallaPrócarótacha • Tástruchtúr an shimplíagaon ball den ríochtprócaratach. • Nílnúicléasagceallaprócarótacha ach tápíosa DNA a dhéanannfáinne (crómasóim) san núicleíd. • Níbhíonnnapróitéiníceannaag an crómasóimseo a bhfeictearsacrómaisóimeocarótach. • Sa cíteaplasmabíonnribeasóim, einsímíagusgránaístórálabia ach níbhíonngachorgánáidatáiceallaeocarótach. Bíonncillscannántimpeall an cíteaplasma. • Timpeall an scannántácillbhallarighindéanta. Bíonncapsúlsleamhnachtaobhamuigh den cillbhallaaguslascnaidíagroinntbaictéar.
CeallaEocarótacha • Bíonnstruchtúrceallanaríochteileníoscoimpléascach. • Bíonnscannántimpeall DNA ceallaeocarótachaagus mar sin tánúicléasacu, • Bíonn an chuidorgánaidsnaceallaseo. Tároinntfianaise go fhabhraíonnceallaeocarótacha ó roinntceallaprócarótacha a tháinig le chéile mar chill amháin. M.sh. an mhiteachoindreagusnaclóraplaistí. Bíonn a chuid DNA féinagna h-orgánaidseo.
2. Aicimiú 5 ríocht. • (Tágachríochtforoinnteingrúpaí. Fíleam, Rang, Ord, Fhine, Géineas, Speiceas)
Ríochtprócaratach (Monera): Orgánaighsimplíaoncheallach. Faigheannsiadcothúisliteéagsúla. • Ríochtprótisteach: Orgánaighcoimpléascachaoncheallachagusgachcineálalgaí. Faigheannsiadcothúislíéagsúla.
RíochtFungais: Orgánaighilcheallachganmórándifreáilcealla. Faigheannsiadcothú go heitreatrófachachtríionsú. • RíochtnabPlandaí: Orgánaighilcheallach a bhfaigheann a chuidbiatrífótaisintéis. • RíochtnahAinmhithe: Orgánaighilcheallach a bhfaigheann a chuidbia go heitreatrófachachtríionghafaheitreatrófachachtríionsú.
Ríochtnahainmhithe (700 milliún bl., san fharraige) • Orgánaighheitreatrófach, ilcheallachganaon chill bhalla. • Tánéarchórasacu. Atáirgeadhgnéasach an modhatáirgeadh. Tá an chuidfíleamsaríochtseo. • Raonmór ó ainmhithesimplí ó smugairlerón go péisteanna go feithidí go veirteabrach.
RíochtnabPlandaí • Orgánaighfótaisintéiseach, ilcheallachcoimpléascach le chill bhalla. Bíonnfolúisínímóraacu. AtáirgeadhgnéasachnóéighnéasachnamodhannaatáirgeadhTároinntmaithfíleamsaríochtseo.
Ríochtprótisteach • (6,000 speiceas, 2000milliún bl. Cónaíonnsiad san ithir, lochán, san fharraige) • Is ball den ríochtprótisteach é an Amoeba proteus, orgánaighaoncheallach. Chuirtear é saaicmiúseo de bhar an tslí a itheannsiad. • Tá an amoeba in anngachceann de naimoibritheatáagteastáilchunmaireachtáil a dhéanamhiadféin.
Struchtúr • Eicteaplasma – cíteaplasmaseachtrachatárighin • Ionphlasma – cíteaplasmagráinneach de bharrnafolúisíníbia & fuíollábhar.
Eicteaplasma • Fuíollábhar Ionphlasma Núicléas FolúisínCrapthach
Bíonngnáthorgánáidag an Amoebaagusbíonnfolúisíníspeisialtaacu. • m.sh. Bíonn a biadíleáiteacuifolúisíníbia. • Úsáideann an Amoeba breagphóidia do gluaiseachtaguscothú. Bogannnabreagphódiaidtreo an bia. Timpeallaíonnsiad an bhiaagusdéanannsiadfolúisíníbiaastu.
Bíonn an Amoeba in annfáilréidh le huisce a thagannisteachsachealltríosmóis, trífolúisínícrapthach. • Forbraíonn an folúisínnuair a ghlactar le huisceóncíteaplasma. • Scaoiltear an tuisceamachtrí poll sealadachsachillscannán.
Ríochtprócaratach (Monera) • Micreaorgánaighnachféidirfeiceáilganmicreascóip. M.sh. baictéar, roinnt fungi, roinntprótist. • Baictéar an grúpa a bheidh á dhéanamhagainnónríochtseo.
Bídeachaoncheallachiadnabaictéir a faightear san fharraige, I bhfionnuisce, san ithir, san aer, ibplandaí & iainmhithe. Is féidir le roinntbaictéarmaireachtáiligcoinníollachaéagsúla m.sh. teocht an ardnó an-íseal, pH an ardnó an íseal.
De réir an chrutha a aicmítearnabaictéir. • Sféir (cocais): Faighteariadinaaonar, islabhraí, ibpéirínóingrúpaí. M.sh. Diplococais, streipteacocaisstafalacocas – is slabhraí de cheallasféarúlaiad. (Cúisscornachtinnardhuine)
Slat/Bachaillíní: Faighteariadinaaonarnóislabhraínóbíonnlascnaidíacu do gluaiseacht. Cumaslaite a bhíonnorthu. E.coli a bhíonnistéigeacha an duine. Clostridiam.
Spirillim: Cumabíse a bhíonnorthu. Bíonnlascnaidíacu do gluaiseacht. Sp. Minus, Syphilis.
StruchtúrCheallanamBaictéar. • Tástruchtúrceallabaictéarsimplí. • Bíonncillbhallarighinarformhórnambaictéaragus de bharr sin níphléascannnacealla. • Bíonncapsúlthartarchuidmaithbaictéarseadánach (clúdachgumalachta-gelatinous sheath) go háirithearnambaictéirpataigineach. Níbhíonnnabaictéir in anngluaiseacht go hiondúil ach bíonnlascnaidí (flagella) archuidacu a chuireannar a gcumasgluaiseacht.
Nílaonorgánáid le scannánnónúicléasceartigceallanambaictéir. • DNA aguspróitéin a bhíonn in ábhar an núicléas. Bíonn an DNA igcromasóimaonair a bhíonnsocraithe go scoiltesacíteaplasma. I roinntbaictéarfaightearpíosaeile DNA igciorcailnachbhfuil ach cúplagéinteacu. • Tugtarplasmaidorthu. I mbaictéirnaplaismidseo a mhacasamhlú (replicate) agustéannsiad ó ghlúin go glúin.
Déanannroinntbaictéirceallaidirphasachaar a dtugtarinspóir (endospore) icoinníollachamícheart inspóir
Le nahinspóirseobíonn an cumas cur in aghaidhteasaagusathruithe pH agnambaictéir. • De bharr sin bíonnteocht an-ardagteastáilchun a bheithcinnte go bhfuilnabaictéir go léirmarbh. • Nuaira thagannnacoinníollachaoiriúnachaaraistógannnaspóiruisceisteachagusforbraíonnsiadagusbriseannsiad an bhalla.
Atáirgeadh • Go h-éighnéasach den chuid is mó a atáirgeannnambaictéiriadféin. • Déscoilteadh(binary fission) a dtugtarar an modhatáirgthe sin fásann an chill bhaictéarach go sroicheannsíméidairithe. • Macasamhlaíonnan DNA agustaganncillbhallaidir an dháchuid den chill, bíonndhá chill le crómasómamháin.
Cothú • Bíonnbaictéaratruachanóheitreatrófacha. • BaictéirUatrófacha-Táséarchumasnambaictéiruatrófachbia a dhéanamhidháslí.
UatrófaighFhótaisintéiseacha- a fhaigheann a gcuidfuinnimh as solasnagréine m.sh. baictéirghlasa an tsulfair. Tarlaíonnséseo í slídifriúl ó fótaisintéisiplandaí.
UatrófaighCeimisintéiseacha – a fhaigheann a gcuidfuinnimh as imoibritheceimiceacha m.sh. nambaictéirnítrúcháinNítrosomonasagusnítrobaictéiridTimthriallnaNítrigine.
BaictéirHeitreatrófacha– Baictéirshapraifíteachanósheadánacha. Shapraifíteacha – úsáideannábharneamhbheoorgánach m.sh. AzotobacterSheadánacha- úsáideannábharbeoorgánach m.sh. baictéirgurcúisgalairiad.
Tá 3 cineálcaidrimhsiombóiseachach • Seadánachas (parasitism) – Baineannorgánachamháinsochar as an caidrimhagusdéanannsédochar don óstach m.sh streptococci –baictéirgurcúisgalariad.
Comhthíosachas (commensalism) - Baineannorgánachamháinsochar as an caidrimh ach nídhéanannsédochar don óstach m.sh baictéirarcraiceannduine. • Comharaíocht (mutualism) – Baineann an dháorgánaighsochar as an caidrimh m.sh. baictéir a dhéanannvitimíníiputógdaoine.
Tosca A BhfuilTioncharacuarFásnambaictéar • Ocsaigin:D’fheadfadhbaictéirfás le nóganocsaigin. Ag breathnúarnacoinníollachaúsáideannsiadriospráidaeróbachanóriospráidanaeróbacha. Tugtaranaeróbaíroghnach (facultative anaerobes) orthu. Anaeróbéigeanta (obligate anaerobes) a dtugtararbaictéirnachféidirleo a bheithbeo ach amháinganocsaigin a bheithiláthair. Is aeróbéigeanta (obligate aerobes) iadformhórnabaictéir.
Teocht:Bíonnéifeachtagteochtarfásnambaictéir. Fásannchuidbaictéiragteochtard (baictéir a bhfaightearifoinseuisce the). Fásannroinntbaictéireileníosfearragteochtíseal. (20-30 céim an teocht is fearr)
pH:Fásannbaictéiréagsúlaag pH éagsúla • Tiúchantuaslagann: Bíonnéifeachtagtiúchannatuaslagannsatimpeallachtarfásnambaictéir. (Tábhachtachigcomhairleasúbia) • Bíonntioncharartoscaeilearfásnambaictéir m.sh. brú
Baictéir, GalaragusFríthbhealaigh. • Tugtarpataigineacharbaictéirseadánachgurbcúisgalariadsnaóstach. • BaictéirDíobhálacha – cuireannsiadgalararduine, milleannsiadbarraagusbia, lobhannsiadnafiacla (plaic). • SamplaíSalmonella typhi – cúistíofóideach, Vibriocholerae – cúiscalaragusMycobacterium tuberculosis – cúis TB. Cégurbcúisgalariadtároinntbaictéirtábhachtachdúinn. Táibhfadníosmóbaictéartairbheachanábaictéirdíobhálacha.
Éifeachttairbheach do baictéir é an cumas frith bhealach a thál. • Is éard is frithbhealachannnáceimic a dhéanannmiocrorgánaigh a bhfuiltocsaineach do bhaictéir.
Tógadhfríthbhealaighardtús ó fungais m.sh. penicillin ó penicillium. • Tógadhchuidfríthbhealaighanois ó baictéir m.sh. streiptimícin. • Táfrith bhealaigh an úsáideachileigheas mar maraíonnsiadnócuireannsiadmoillarfásnambaictéirganéifeachtardhaoine. • Is ceimicnádúrthaiadnafríthbhealaigh a chuireanncumasarnambaictéircoisc a churarfásbaictéireile. • Tároinntbaictéir, áfach, gurféidirleofásnuairatánafáthchiallaighiláthair.
Iompraítear an géin do fríthbhealaighfrithsheasmhachar an plasmaidsabhaictéir. • Nuaira tugtarfríthbhealaighd’otharmaraíteargachbaictéir, nabaictéirtairbheach san áireamh. • I gcáisbaictéiratáfrithsheasmhach do fríthbhealaighnílaoncomórtasag an baictéiraguscoilíníonn (colonises) siad an othar go tapaigh. • Nuaira tagannnabaictéirpataigineachpiocannsiadsuas an frithsheasmhacht do fríthbhealaighagusnícuireannnafríthbhealaighisteachorthu. De bharr sin táméadúifrithsheasmhachtimbaictéirpataigineach. • Tásétábhachtach mar sin go úsáidtearfríthbhealaighigceart.