520 likes | 768 Views
SPOŁECZNE I ZDROWOTNE UWARUNKOWANIA STAROŚCI. STARZENIE SIĘ A STAROŚĆ. STARZENIE SIĘ – normalny, długotrwały i nieodwracalny proces fizjologiczny , zachodzący w osobniczym rozwoju żywych organizmów, w tym także człowieka. Starzenie rozpoczyna się w wieku średnim i nasila z biegiem czasu.
E N D
STARZENIE SIĘ A STAROŚĆ STARZENIE SIĘ – normalny, długotrwały i nieodwracalny proces fizjologiczny, zachodzący w osobniczym rozwoju żywych organizmów, w tym także człowieka. Starzenie rozpoczyna się w wieku średnim i nasila z biegiem czasu.
STARZENIE SIĘ A STAROŚĆ Starzenie – jest procesem dynamicznym, postępującym w czasie uszkodzeniem wszystkich funkcji organizmu, powodującym: • Utratę adaptacyjnej odpowiedzi na stres – ograniczenie rezerwy homeostazy • Rosnące ryzyko chorób zależnych od wieku
STARZENIE SIĘ A STAROŚĆ Starość – Jest to końcowy okres starzenia się, który nieodwołalnie kończy się śmiercią, jest to więc nie proces lecz stan
STAROŚĆ Wg. WHO wyróżnia się następujące okresy starości • Starość wczesna: pomiędzy 60 a 74 rokiem życia • Starość późna: pomiędzy 75 a 89 rokiem życia • Starość bardzo późna – długowieczność: powyżej 90 roku życia
CZY STAROŚĆ TO CHOROBA? Wg. Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD – 10 R54 – starość RXX – młodość??
CECHY PROCESU STARZENIA SIĘ CZŁOWIEKA • POWSZECHNOŚĆ • PROGRESYWNOŚĆ • DŁUGOTRWAŁOŚĆ • WIELOWYMIAROWOŚĆ • WIELOPŁASCZYZNOWOŚĆ • MIERZALNOŚĆ • INWOLUCYJNOŚĆ • WIELOPRZYCZYNOWOŚĆ • ZWARTOŚĆ ONTOGENETYCZNA • PREWENCYJNOŚĆ
WIELOWYMIAROWOŚĆ STARZENIA • STARZENIE SIĘ GATUNKU – historia dotychczasowego rozwoju gatunku • STARZENIE OSOBNICZE – dotyczące poszczególnych osób • STARZENIE POPULACYJNE (DEMOGRAFICZNE) – starzenie się danej populacji na danym obszarze i w określonym czasie
Wielopłaszczyznowość procesu starzenia • PŁASZCZYZNA BIOLOGICZNA: obejmuje podstawowe atrybuty organizmów żywych – zdolność do adaptacji, rozwoju, rozmnażania się itp. • PŁASZCZYZNA PSYCHOLOGICZNA – obejmuje zmiany postrzegania świata, filozofii życiowej, zachowania, uczuć
Wielopłaszczyznowość procesu starzenia • PŁASZCZYZNA SPOŁECZNA – obejmuje kontakty międzyludzkie, pozycję społeczną i zawodową, związki rodzinne itp. • PŁASZCZYZNA SOCJALNA – obejmuje zmiany statusu materialnego, zaspokajania potrzeb, dostępu do usług, rozrywki itp.
Mierzalność procesu starzenia - utrudnienia • Wiek kalendarzowy – duże różnice w stopniu zaawansowania procesu starzenia u osób w tym samym wieku • Wiek biologiczny – brak łatwego do sprawdzenia i jednoznacznego parametru np. stopień uwodnienia tkanek
Mierzalność procesu starzenia - utrudnienia • Wiek subiektywny („mam tyle lat na ile się czuję”) – w znacznym stopniu niemiarodajny, zależny od czynników psychologicznych, socjalnych, aktywności itp. • Wiek sprawnościowy – mierzony parmetrami wydolnościowymi w stosunku do fizjologicznej normy dla danego wieku
Rodzaje starzenia • Starzenie pomyślne – wolne od chorób, z długo zachowaną sprawnością fizyczną i intelektualną • Starzenie niepomyślne – wczesny początek występowania chorób i spadku sprawności, długi okres uzależnienia od opiekunów
Zmienność populacji osób w wieku podeszłym • 60-70% - osoby zdrowe lub o niewielkiej ciężkości schorzeń, samodzielne • 20-30% - osoby przewlekle chore z kilkoma chorobami przewlekłymi, niezależne, niekiedy wymagające hospitalizacji • 2-10% - osoby niedołężne, wiele schorzeń przewlekłych, konieczność stałej opieki, często instytucjonalizacja, nawracające hospitalizacje
STAROŚĆ W UJĘCIU DEMOGRAFICZNYM MLS – maximum life span Wynosi około 120 lat i zasadniczo nie zmienił się od tysięcy lat Zmienia się odsetek ludzi w wieku podeszłym z zatem również średnia długość życia
STAROŚĆ W UJĘCIU DEMOGRAFICZNYM SOLON 640 p.n.e – 560 p.n.e Średnia długość życia w tych czasach to 20 lat
STAROŚĆ W UJĘCIU DEMOGRAFICZNYM MICHAŁ ANIOŁ 1475 – 1564 Średnia długość życia w tych czasach to 25 lat
STAROŚĆ W UJĘCIU DEMOGRAFICZNYM Jeanne Calment 1875 – 1997 Średnia długość życia w okresie w którym żyła to 65 lat
STAROŚĆ W UJĘCIU DEMOGRAFICZNYM Społeczeństwo stare w ujęciu demograficznym to takie, w którym: odsetek ludzi w wieku powyżej 60 lat przekracza 12% lub odsetek ludzi w wieku 65 lat przekracza 7%
Zmiany demograficzne w Polsce Wg. GUS w 2010 roku liczba ludzi w wieku powyżej 65 lat wynosiła 5,1 mln (czyli 13,6% populacji) Prognoza na 2035 rok – 8,5 mln (czyli 23,8% populacji)
Zmiany demograficzne w Polsce • Zjawisko „podwójnego starzenia się” – liczebność Polaków w wieku powyżej 75 lat wzrośnie z 0,8 mln aktualnie do 1,8 mln w 2030 roku • W okresie od 2010 do 2020 roku przybędzie około 2 mln osób wieku emerytalnym (efekt wyżu demograficznego z lat 1950 – 1958)
Zmiany demograficzne w Polsce Współczynnik obciążenia demograficznego Liczba osób w wieku poprodukcyjnym przypadająca na 100 osób w wieku produkcyjnym • 2000 rok 100/24 czyli 4:1 • 2020 rok 100/36 czyli 3:1 • 2025 rok 100/40 czyli 2,5:1
Główne przyczyny starzenia demograficznego • Wydłużenie przeciętnego czasu trwania życia – w Polsce kobiety 80,6 lat, mężczyźni 72,1 lat • Spadek umieralności, zwłaszcza w młodszych grupach wiekowych • Postępy w medycynie • Spadek liczby urodzeń powodujący zmniejszanie się młodszej części społeczeństwa w stosunku do ogółu populacji
Społeczne aspekty starzenia • Pogorszenie stanu zdrowia • Obniżenie statusu społecznego (przejście na emeryturę, utrata autorytetu) • Pogorszenie warunków ekonomicznych (spadek dochodów, wydatki na leki, opiekę, konieczność wspierania dzieci) • Wzrost ryzyka narażenia osoby starszej na nadużycia materialne, przemoc, zaniedbania opiekuńcze
Społeczne aspekty starzenia • Narażenie na wydarzenia losowe (wypadek, pożar, kradzież) • Osamotnienie • „Zespoły utraty” – wdowieństwo, zespół pustego gniazda, śmierć przyjaciół • Pełnienie roli opiekuna współmałżonka
Społeczne aspekty starzenia • Spadek autonomii – wzrost zależności od innych osób • Zamieszkanie w instytucji opiekuńczej • Narastanie niesprawności w zakresie podstawowych czynności dnia codziennego – prac domowych, zakupów, przygotowywania posiłków, czynności higienicznych, finansów itp
Formy opieki nad osobami starszymi • Opieka w środowisku zamieszkania (wspierana przez podstawową opiekę zdrowotną, pomoc społeczną itp.) • Opieka instytucjonalna (DPS, ZPO, ZOL) • Inne – domy prowadzone przez instytucje pozarządowe, prywatne domy opieki, domy seniora dla określonych grup zawodowych
Problemy w opiece nad osobami starszymi • W Polsce większy odsetek osób niesamodzielnych otrzymuje pomoc w placówkach zamkniętych niż w miejscu zamieszkania • Pomoc środowiskowa jest tańsza a dodatkowo pozostawienie osoby w domu pozytywnie wpływa na samopoczucie podopiecznego • Przyjęcie osoby starszej do placówki opiekuńczej oznacza w praktyce całkowite przejęcie odpowiedzialności za jego sytuację, znacznie większe wydatki oraz niewykorzystanie potencjału opiekuńczego rodziny
Medyczne aspekty starości • Wielochorobowość • Nietypowa symptomatyka • Polipragmazja • Wielkie zespoły geriatryczne • Wzrost zapotrzebowania na różne formy opieki długoterminowej stacjonarnej i w domu chorego
Medyczne aspekty starości • Niesprawność osób ≥ 65 r.ż. w USA: 11% mężczyzn 19% kobiet • Ponad 80% niesprawnych wymaga pomocy przynajmniej raz dziennie • Osoby ≥ 65 r.ż. hospitalizowane 3 x częściej • Pochłaniają 50% kosztów związanych z hospitalizacjami • Około 1/3 wypisywana w gorszym stanie funkcjonalnym w zakresie ADL niż przed przyjęciem • W najstarszej grupie wiekowej maleją koszty związane z opieką ostrą, rosną z długoterminową i ambulatoryjną
Medyczne aspekty starości • Wraz z wiekiem wzrasta ilość schorzeń powodujących niepełnosprawność • Najczęstsze schorzenia będące przyczyną niepełnosprawności: - Układu krążenia – 54% - Narządu ruchu – 51,6% - Neurologiczne – 21,5% - Narządu wzroku – 20,6%
Czynniki biologiczne przyspieszające proces starzenia • Uwarunkowania genetyczne • Płeć • Brak aktywności fizycznej • Nieprawidłowe odżywianie - otyłość, niedożywienie ilościowe i jakościowe • Używki (alkohol w ilościach przekraczających dopuszczalne normy, papierosy- zawsze!) • Choroby (wielochorobowość i wielolekowość) • Niesprawność, skutki przebytych chorób i urazów
Czynniki przyspieszające proces starzenia • Czynniki genetczne odpowiadają za przedłużenie średniego czasu życia w około 10 -20% • Styl życia odpowiada za przedłużenie średniego czasu życia w około 50% Stąd ogromna rola szeroko rozumianej promocji zdrowia w tym zakresie !!!
Częstość stanów chorobowych wśród osób starszych • Układu sercowo-naczyniowego – 75% • Układu ruchu – 68% • Układu oddechowego – 46% • Układu trawiennego – 34% • Zespoły otępienne – 15%
Wielkie problemy geriatryczne • Majaczenie, otępienie depresja • Omdlenia • Upadki i zaburzenia chodu • Odleżyny • Nietrzymanie moczu i stolca • Upośledzenie wzroku i słuchu
Specyfika chorobowości w wieku podeszłym • Schorzenia typowe dla wieku podeszłego (of ageing) np. otępienie, choroba zwyrodnieniowa stawów, osteoporoza, udar mózgu • Schorzenia o odmiennym przebiegu w wieku podeszłym (in ageing) np. infekcje, cukrzyca, nowotwory
ODRĘBNOŚCI CHOROWANIA W WIEKU PODESZŁYM • BRAK OBJAWÓW • OBJAWY NIETYPOWE: - UPADKI, OGRANICZENIE SPRAWNŚCI - NIETRZYMANIE ZWIERACZY - ZABURZENIA FUNKCJI POZNAWCZYCH, NASTROJU • OBJAWY NIESPECYFICZNE: - OSŁABIENIE, ZMĘCZENIE - OMDLENIA
TRUDNOŚCI DIAGNOSTYCZNE • BRAK TYPOWEGO OBRAZU CHOROBY, OBJAWÓW SPRCYFICZNYCH • WYWIAD SKĄPY, CZĘSTO MYLĄCY (NIEDOSŁUCH OTĘPIENIE) • POSTAWA CHOREGO: ZAPRZECZANIE CHOROBY („TO W TYM WIEKU NORMALNE”) LUB HIPOCHONDRIA („WSZYSTKO MNIE BOLI”) • NIECHĘĆ DO BADANIA, ZWŁASZCZA INWAZYJNEGO • KONIECZNOŚĆ RÓŻNICOWANIA ZMIAN CHOROBOWYCH I ZWIĄZANYCH Z FIZJOLOGICZNYM STARZENIEM • OBECNOŚĆ SKUTKÓW PRZEBYTYCH SCHORZEŃ, URAZÓW , OPERACJI • OBJAWY JATROGENNE, POLIPRAGMAZJA
KONSEKWENCJE TRUDNOŚCI DIAGNOSTYCZNYCH • OPÓŹNIENIE PRAWIDŁOEGO ROZPOZNANIA I WZROST ŚMIERTELNOŚCI • ZMNIEJSZENIE SPRAWNOŚCI FUNKCJONALNEJ I SAMODZIELNOŚCI • OPÓŹNIENIE WDROŻENIA WŁAŚCIWEGO LECZENIA, POGORSZENIE ROKOWANIA
NIETYPOWY PRZEBIEG ZESPOŁÓW CHOROBOWYCH • DEPRESJA BEZ SMUTKU • INFEKCJA BEZ LEUKOCYTOZY, GORĄCZKI, TACHYKARDII • UTAJONE CHOROBY CHIRURGICZNE JAMY BRZUSZNEJ • ZAWAŁ SERCA BEZ BÓLU W KLATCE PIERSIOWEJ • NIEWYDOLNOŚĆ SERCA BEZ DUSZNOŚCI • APATYCZNA NADCZYNNOŚĆ TARCZYCY
OBJAWY INFEKCJI ZAPALENIE PŁUC: • U 25 – 30% bez gorączki lub z obniżoną temperaturą ciała • Rzadko klasyczne objawy z kaszlem, dreszczami, bólem opłucnowym • Często spadek apetytu, majaczenie, upadki, zaostrzenie choroby przewlekłej • Często tachypnoe • Obraz rtg i zmiany osłuchowe mogą być prawidłowe aż do 24-48 h po nawodnieniu
Zespół słabości kruchości(Frailty syndrome) • Zaawansowany wiek z trudnością utrzymania homeostazy w odpowiedzi na stres, brak fizjologicznych rezerw, życie na granicy niewyrównania • Niewydolność wielonarządowa • Zmniejszona zdolność do wykonywania aktywności dnia codziennego • Niestabilność zmieniająca się w czasie • Niezdolność do odtworzenia sprawności po ostrej chorobie • Niski wydatek energetyczny, obniżona masa i siła mięśni, ograniczona mobilność
Zespół słabości kruchości(Frailty syndrome) Nie jest jednoznacznie zdefiniowany jedna z klasyfikacji bierze pod uwagę obecność trzech z 5 nieprawidłowości: • niezamierzony ubytek wagi • wolna szybkość chodu • niski poziom aktywności fizycznej, • subiektywne uczucie wyczerpania • słaba siła uścisku Frailty syndrome jest jak pornografia – trudno o jednoznaczną definicję ale jak się na to patrzy od razu wiadomo o co chodzi !!
Zespół słabości / kruchości(Frailty syndrome) • F.S jest czynnikiem prognostycznym złego rokowania i zgonu. • FS jest predyktorem m.in. hospitalizacji, upadków niepełnosprawności. • F.S koreluje z krótszym przeżyciem pacjentów (w badaniu na 5000 osób wykazano, że pacjenci powyżej 65 rż z F.Sumierają 6 razy częściej w ciągu 3 lat i 3 razy częściej w ciągu 7 lat w porównaniu do chorych bez FS).
Kompleksowa Ocena Geriatryczna Wielodyscyplinarny, wielowymiarowy proces diagnostyczny zmierzający do określenia możliwości i ograniczeń osób starych w sferze medycznej, psychospołecznej i czynnościowej przeprowadzany w celu stworzenia kompleksowego planu terapii i opieki stosowany do oceny: • wydolności czynnościowej • potrzeb zdrowotnych • stanu psychicznego • sytuacji socjalnej Wykonanie: • lekarz podstawowej opieki zdrowotnej • medyczne zespoły interdyscyplinarne (geriatra, pielęgniarka środowiskowa, pracownik socjalny, psycholog, specjalista rehabilitacji)
Kompleksowa Ocena Geriatryczna – niektóre narzędzia diagnostyczne • Skala Katza (ADL) – do oceny podstawowych czynności życiowych • Skala Lawtona (IADL) – do oceny złożonych czynności życiowych • Skala Yesvage’ado oceny stanu emocjonalnego • Skala Folsteina (MMSE) do oceny funkcji poznawczych • Skala Tinetti – do oceny zaburzeń równowagi • Skala MNA – do oceny stanu odżywienia • Skala Barthel – do oceny stopnia niesamodzielności • Skala Norton – do oceny ryzyka wystąpienia odleżyn