360 likes | 1.68k Views
Klachten /symptomen in Hospice. Gewichtsverlies 77%Pijn 71 %Anorexie 67%Dyspnoe 51%Obstipatie 47%Alg.zwakte 47%Misselijkheid 40%Oedeem 31%Slaapstoornissen 29%. Incontinentie 23%Slikklachten 23
E N D
1. Palliatieve casuïstiek
Eerst wat theorie!
2. Klachten /symptomen in Hospice Gewichtsverlies 77%
Pijn 71 %
Anorexie 67%
Dyspnoe 51%
Obstipatie 47%
Alg.zwakte 47%
Misselijkheid 40%
Oedeem 31%
Slaapstoornissen 29% Incontinentie 23%
Slikklachten 23%
Decubitus 19%
Sufheid 10%
Paresen 8%
Icterus 6%
Stoma 5%
Diarree 4%
3. pijndrempel Slapeloosheid
Angst
Gebrekkige communicatie
Depressie
Verloren tijd
Gebrek aan doel en hoop
Verveling
Eenzaamheid Goede nachtrust
Begrip
Gezelschap
Afleiding
Activiteit
Eigen inbreng
Duidelijke doelen
Goed inzicht
Creativiteit
Bestrijding van angst
4. Pijn bij kanker Pancreas> 80%
Skelet>80%
Prostaat/mammae:70%-80%
Darm:60%-70%
Lymfoom:50%-60%
5. Oorzaken: Door de tumor 70%
Door chirurgie, chemo, radiotherapie 20%
Door cachexie, bedlegerigheid, spierpijn,decubitus
RA
arthrose
6. Typen pijn 1 Nociceptief: - 1a somatisch
- 1b visceraal
2 Neuropatisch
7. Nociceptieve pijn Door weefselbeschadiging (warmte,koude,druk,rek,ook chemisch door ontstekingsreactie komen prostaglandines, serotonine, histamine,bradykinen vrij)
Nociceptoren (zenuwuiteinden in huid, bindweefsel of viscera) worden geprikkeld
Borend,zeurend,krampend
Paracetamol, NSAID, opioïden
verminderen de pijn
Prikkeling C-vezels dun, niet gemyelininseerd, <1 m/sec, geven zeurende, doffe brandende pijn, c-vezels in organen, koliek
Prikkeling A-delta vezels, gemyeliniseerd snelle geleiding, scherpe pijn, gebroken bot
Tast en aanraking via A -beta-vezels, neuropatische pijnPrikkeling C-vezels dun, niet gemyelininseerd, <1 m/sec, geven zeurende, doffe brandende pijn, c-vezels in organen, koliek
Prikkeling A-delta vezels, gemyeliniseerd snelle geleiding, scherpe pijn, gebroken bot
Tast en aanraking via A -beta-vezels, neuropatische pijn
8. nociceptief Somatische pijn:
- gaat uit van huid, bindweefsel, spieren, botten
-meestal duidelijk gelokaliseerd
Viscerale pijn:
-gaat uit van inwendige organen
-minder duidelijk gelokaliseerd
-soms uitstralend naar dermatoom (referred pain) Voorbeeld somatische pijn:botmetastasen
Voorbeeld viscerale pijn: koliekpijn darm,, galblaas, hart, blaas,pancreas,leverVoorbeeld somatische pijn:botmetastasen
Voorbeeld viscerale pijn: koliekpijn darm,, galblaas, hart, blaas,pancreas,lever
9. Prikkelgeleiding Nociceptoren =>sensibele banen=> achterhoorn=>
Ascenderende baan tractus spinothalamicus=>
Verlengde merg=>thalamus=>
formatio reticularis=>cortex
Vanuit formatio reticularis lopen weer descenderdende banen naar de achterhoorn
In achterhoorn:
- NMDA receptor (N-methyl D-aspartaat)
prikkeling maakt achterhoorncellen gevoeliger voor pijnprikkels,is betrokken bij neuropatische en chronische pijn
-Opioïd-receptoren in achterhoorn kunnen pijnprikkel blokkeren, ook in hersenen, perifere zenuwuiteinden, luchtwegen,
maagdarmkanaal receptoren
10. Neuropatische pijn Druk en /of beschadiging van zenuwweefsel
Prikkelend,brandend, schietend van karakter
Hyperalgesie, allodynie
Tumoren kleine bekken+> ingroei plexus sacralis
Longtoptumoren=> ingroei in plexus brachialis
Hoofd/halstumoren regelmatig neuropatische pijn
Anti-depressiva, anti-epileptica verminderen de pijn
11. pijnladder Stap 1-Niet opioïde analgetica
Paracetamol, Nsaid
Stap 2-Zwakwerkende opioïden
codeïne, tramal
Stap 3-Krachtig werkende opioïden
morfine, fentanyl,
oxycodon,methadon
Adjuvantia: anxiolytica,coticosteroïden
12. Uit de praktijk: eens/niet eens? Paracetamol is niet zinvol bij opioïden gebruik
Als het ene NSAID niet werkt heeft het geen zin een ander te proberen
Werking Morfine : codeïne = ongeveer 1:8
Codeïne geeft obstipatie,misselijkheid, sufheid en dient in de palliatieve fase overgeslagen
Tramal geeft minder obstipatie dan morfine en..
.. tevens minder misselijkheid en braken dan morfine bij vergelijkbaar pijnstillend effect
Tramal werkt bij neuropatische pijn
Is een goed alternatief bij hoog bejaarden in de palliatieve fase
Werking 100 mg tramal = 15 mg morfine
13. Morfine kan ook na langere tijd gebruik,verwardheid geven in de terminale fase, zonder dat de dosering recent is opgehoogd
Wordt renaal geklaard en geeft bij bewoners met gestoorde nierfunctie kans op cumulatie
Subcutane toediening middels een butterflynaaldje is te prefereren in de palliatieve fase boven morfine-zetpillen en herhaalde injecties
Bij het overzetten van een bewoner van morfine naar durogesic-pleister worden i.v.m. dezelfde werking geen onttrekkingsreacties gezien
Bij dyspnoe is fentanyl even werkzaam als morfine
Bij nierfunctie-stoornissen is er bij fentanyl-gebruik kans op cumulatie
Combineren van morfine en durogesic is niet zinvol Fentanyl via lever omgezet
Fentanyl werkt meer centrale zenuwstelsel i.v.m. lipofiliteit, passeert eenvoudig de bloed/hersen barrièreFentanyl via lever omgezet
Fentanyl werkt meer centrale zenuwstelsel i.v.m. lipofiliteit, passeert eenvoudig de bloed/hersen barrière
14. omrekenen Morfine Fentanyl Morfine
oraal transdermaal subcutaan
(mg/24 uur) (mcg/uur) (mg/24 uur)
60 25 20
120 50 40
180 75 60
240 100 80 Bij koorts afgifte pleister sneller
Fentanyl minder obstipatie
Na verwijderen pleister nog 24 uur afgifte van uit onderhuids depot
Na aanbrengen pleister 12-24 uur voordat optimale bloedspiegel, die tijd overbruggen door een kortwerkend morfine preparaat te gevenBij koorts afgifte pleister sneller
Fentanyl minder obstipatie
Na verwijderen pleister nog 24 uur afgifte van uit onderhuids depot
Na aanbrengen pleister 12-24 uur voordat optimale bloedspiegel, die tijd overbruggen door een kortwerkend morfine preparaat te geven
15. Overige weetjes Oxycodon:-renaal geklaard
-minder misselijkheid ?
-minder delier?
-meer obstipatie ?
- 2 x morfine
Methadon: -bij neuropatische pijn (wordt toegeschreven
aan de NMDA-receptorblokkerende
eigenschappen)
-na enkele dagen neemt T1/2 toe van
(16-24) uur tot( 60-100 )uur => cumulatie
dus: na enkele dagen dosisverlaging
-minder snel tolerantie dan morfine => minder
snel ophogen
- 60 mg morfine = 20 mg methadon
16. Doorbraakpijn: -1/6/ van de dagdosering
in kort werkende vorm
Ophogen van de dagdosering:
-op geleide van de pijn helft van de dagdosering erbij
-als in korte tijd snelle ophogingen nodig blijken, nagaan of de pijn opioïd-gevoelig is
Psychomimetische effecten morfine:
-angst,verwardheid,hallucinaties,nachtmerrie`s bji:
-ouderen met slechte nierfunctie
-kwetsbaar brein
=>iets lagere dosering, over op fentanyl ( of methadon), haldol
geven of dormicum
Overige bijwerkingen morfine: :obstipatie, misselijkheid, sedatie
Obstipatie: movicolon,lactulose(gasvorming),prunacolon,magnesiumoxide
geen vezels (drinken te weinig in palliatieve fase)
-oraal meer obstipatie dan parenteraal
-altijd laxeren bij start morfine
-sufheid verdwijnt vaak na de eerste dagen Let op: benzo
evt. start methylfenidaat (Ritalin) 5-10 mgObstipatie: movicolon,lactulose(gasvorming),prunacolon,magnesiumoxide
geen vezels (drinken te weinig in palliatieve fase)
-oraal meer obstipatie dan parenteraal
-altijd laxeren bij start morfine
-sufheid verdwijnt vaak na de eerste dagen Let op: benzo
evt. start methylfenidaat (Ritalin) 5-10 mg
17. Neuropatische pijn Anti-depressiva
Anti-epileptica
NMDA-receptor antagonisten
18. -Anti-depressiva: tricyclische –amitriptyline
-nortryptyline
10-25 mg a.n. lager doseren al effectief
bijw :(anti-cholinerg effect) droge mond,
obstipatie, urineretentie, slaperigheid
ook:Efexor (venlafaxine)
ingedeeld in de groep van SSRI`s
Efexor remt serotonine heropname , norepinefrine en dopamine
Geen bewijs : anti-epileptica +>schietende pijnen
anti-depressiva+> Branderige pijn
Anti-depressiva na enkele dagen al effect tot 150 mg /dagEfexor remt serotonine heropname , norepinefrine en dopamine
Geen bewijs : anti-epileptica +>schietende pijnen
anti-depressiva+> Branderige pijn
Anti-depressiva na enkele dagen al effect tot 150 mg /dag
19. Anti-epileptica:-gabapentine (neurontin)
3x 100 mg start tot 3x 300mg
-carbamazepine (tegretol)
2x 100mg tot 3x 300 mg
-valproïnezuur (depakine)
10-20 mg/kg/dag in 2 of meer doses
-clonazepam(rivotril) tabl: 0.5 mg/ 2 mg
druppels
0,5 mg a.n. , 1 dr. = 0,125 mg
-Lyrica
Gabapentine: steeds meer eerste keus, weinig interacties
Carba/ valpr: zelfde dosering als bij epilepsie meer interacties,sedatie,misselijk,
duizelig,ataxie,dubbelzien,verwardheid
Gaba/carba: alleen in orale toediening
Valpr: in drank,druppel , zetpil,injectie voor i.v.
Clonazepam ook subcutaan, in wangzak,Gabapentine: steeds meer eerste keus, weinig interacties
Carba/ valpr: zelfde dosering als bij epilepsie meer interacties,sedatie,misselijk,
duizelig,ataxie,dubbelzien,verwardheid
Gaba/carba: alleen in orale toediening
Valpr: in drank,druppel , zetpil,injectie voor i.v.
Clonazepam ook subcutaan, in wangzak,
20. NMDA-receptor antagonist ketamine: -anestheticum
- in lage dosering als drank,
subcutaan,intraveneus
-NMDA receptor antagonist
-via CSCI 0,1-0,15 mcg/kg/minuut
-veel bijwerkingen: dysforie, nachtmerrie`s,
hallucinaties, tachycardie,hypertensie, sufheid,
misselijk
-contra-indicaties:
hypertensie,hartfalen,cerebrovasculaire
aandoeningen
Methadon
21. Een 74 jarige man met een gemetastaseerd longcarcinoom Huisarts belt : Gemetastaserd longcarc.,passageklachten van de oesophagus (mechanischa oorzaak of radiotherapie-effect). Verkeert in terminaal stadium.
Ondanks pijnmedicatie houdt de heer pijnklachten , is in toenemende onrustig en verward. Woont met echtgenote die hij bij de verzorging regelmatig slaat. Thuiszorg komt langs maar kan zorg niet langer aan door verwardheid. Vraagt opname voor palliatief terminale zorg in het verpleeghuis.
medic.: Aanvankelijk Fentanyl 25 mcg=> verward=> vervangen door
morfine supp.30 mg 3x daags.
Huisarts heeft dosering verlaagd naar:
morfine supp. 3 x 20 mg/dag.
Hartmedicatie is gestopt vanwege moeizame intake.
22. Onrust op basis van ? -Delier op basis van opioïd-intoxicatie
-Obstipatie? Blaasretentie? Infectie?
- Hersenmetastasen?
Karakterveranderingen? Frontale meta`s?
Nachtelijk verward: dec.cordisNachtelijk verward: dec.cordis
23. Delier Aandacht-en concentratie stoornissen
Onrustige slaap, nachtmerrie`s
Plukken aan de dekens
Motorische onrust of juist apathie
Hallucinaties
Amnesie voor de verwarde momenten
Verstoord dag-nachtritme
Desoriëntatie
24. Oorzaken delier Koorts en infecties
Opioïden en fentanyl
Benzodiazepinen
Hypoxie: pulmonaal/cardiaal
Metabole oorzaken (hypercalciëmie)
Cerebrale metastasen
Abstinentie (nicotine,alcohol)
Pijn, urineretentie en obstipatie
25. Behandelplan Check obstipatie, retentie, infectie en evt. overige medicatie
Haloperidol 2,5-5 mg als bolus s.c.
Als patiënt hierop rustiger dan onderhoudsdosering haldol 2 x daags 2,5- 5 mg in druppelvorm
Over op Durogesic 12 TD pleister of CSCI?
Escape –medicatie 5 mg s.c.
Laxeren : aanjager + zachtmaker aanjager:Bisacodyl/sennosiden zachtmaker: macrogol (movicolon), geen vezels, lactulose? magnesiumhydroxide
26. Behandeling delier Algemene maatregelen:
-rustige omgeving
-patiënt niet allen laten
-lamp aan laten
-bril op en gehoorapparaat aan
-uitleg aan de familie of naasten
Medicatie:
-Haldol 2-5 mg 1-3 x daags oraal/i.m./s.c.
-Nozinan(levomepromazine) 25 -50 mg 1-4 x daags
-Midazolam bij onvoldoende effect op neuroleptica
30-240 mg per 24 uur
27. Heer de Groot: gemetastaseerd prostaatcrcinoom Gaat achteruit, cachexie, bedlegerig, ondanks voorzorgen, decubitus op de stuit en toe nemend pijnklachten aan de stuit ondanks 2 dagen eerder verhoogde Fentanyl(25=>50 ). Wond heeft een geel beslag en ruikt onaangenaam.
Huisarts vraagt spoedopname op palliatief bed
28. Welke acties zijn zinvol? Optimaliseren decubitus-preventie: matras, wisselligging,evt. zitkussen
Anaërobe infectie in de wond behandelen met metronidazol-gel 2 x daags in wond aanbrengen (evt, metronidazol per os, echter kan misselijkheid geven)
Evt.morfine –gel in wond tegelijk met metronidazol
Pijnbestrijding: over op morfine , werkt perifeer bijv. MS Contin start 2x 10 mg met escape van 5 mg s.c.per keer tot 6 x daags of via butterfly-naaldje 6x 5 mg met 5 mg per keer bij doorbraakpijn Pijn niet verholpen ondanks snel verhogen=> neuropatisch?
amitriptyline a.n.12,5 mg, gabapentine 300 a.n.of 3x 100 mg
Wanneer pijn?NSAID? Nierfunctie
Botmetastasen: slechte nierfunctie, dexamethaso 1-4 mg, radiotherapie
Pijn niet verholpen ondanks snel verhogen=> neuropatisch?
amitriptyline a.n.12,5 mg, gabapentine 300 a.n.of 3x 100 mg
Wanneer pijn?NSAID? Nierfunctie
Botmetastasen: slechte nierfunctie, dexamethaso 1-4 mg, radiotherapie
29. Mevr Jansen: ziekte van Kahler 84 jaar, nierfunctie-stoornissen
3 jaar geleden myocardinfarct
8 tabletten paracetamol per dag
Houdt veel pijn in haar botten
30. Welke acties? Nsaid`s gecontra-indiceerd i.v.m. vochtretentie , decompensatio cordis
Morfine lager doseren afhankelijk van de ernst van de nierfunctie-stoornis
Fentanyl kan veilig gegeven worden bij nierfunctiestoornissen (gemetaboliseerd in de lever)
Oxycodon zelfde beperking als morfine (renaal geklaard)
Methadon kan bij nierfunctie-stoornissen echter interindividueel wisselende T1/2, cumulatie!
Corticosteroïden (dexamethason 1-4 mg)+ maagbescherming
31. Cortocosteroïden : indicaties voor adjuvante behandeling -Skelet: botmetastasen
-Maagdarnkanaal: levermetastasen met kapselprikkeling
obstructie maagdarmkanaal
-Bloed/lymfevaten:vena cava obstructie
lymfoedeem
lymfangitis carcinomatosa
-(Centraal) zenuwstelsel: verhoogde intra-craniële druk
myelumcompressie
zenuwcompressie/infiltratie
-dexamethason : prednisolon= 7 : 1
32. Bijwerkingen corticosteroïden Uiterlijk: volle maansgezicht, romp-adipositas, striae, purpura
Psyche:slapeloosheid, euforie, psychose, depressie
Hart –en bloedvaten: oedeem, water- en zoutretentie hypertensie, dcompensatio cordis
Bewegingsapparaat: proximale myopathie, osteoporose
Maagdarmkanaal: maagerosie, ulceratie, bloeding
Immuun-systeem: verhoogde kans op infecties,mycose van de mond, slokdarm, longen, influenza, tbc, vertraagde wondgenezing
Ogen: cataract
Hormonaal: diabetes mellitus
Plotseling staken: bijnierinsufficiëntie (bij langdurig gebruik)
33. Mevr.Karelsen Levensverwachting nog enkele dagen, sinds 1 dag bedlegerig, huisarts vraagt opname op vrijdagmiddag, woont alleen
MSContin 2x 30 mg wat zij echter niet meer kan slikken
Afgelopen dagen, heeft via wijkverpleging 2 x daags morfine supp.10 mg extra gehad, omdat ze nog pijn had.
34. Welke opties zijn er voor een adequate pijnstilling? 80 mg morfine/ dag: elke 4 uur 1 supp.10 mg + a.n. 20 mg supp.
Nadeel: belasting in terminale fase
Fentanyl 25 TD pleister, met 5 mg bij doorbraakpijn s.c.
Nadeel: fentanyl werkt pas na 12-24 uur en is moeilijk te titreren
Morfine s.c.: 80 : 3 = 25-30 mg / 24 uur elke 4 uur 5 mg s.c. via butterfly-naaldje + bij doorbraak 5 mg of continue subcutane infusie (CSCI ) 25-30 mg / 24 uur
Nadeel: vast aan de pomp, gebonden aan techniek, locale ontsteking
35. Heer de Klein -72 jaar, bronchuscarcinoom met ingroei in thoracale wervelkolom
-toenemende pijn ondanks Fentanyl 150 TD
-erg onrustig, wil uit bed klimmen
-Bij lichamelijk onderzoek geen adequate antwoorden, kreunt bij auscultatie van de thorax en maakt afwerende gebaren, bij percussie van de thorax gilt hij het uit
36. Wat zijn je diagnostische overwegingen? -Diagnose: 1. allodynie
2. ribfractuur
-Oorzaak: ingroei in ruggemerg of een spinale zenuw
-Geestelijk: delier, door snel verhoogde Fentanyl dosering
-Medicatie:
gabapentine 3x 100 mg starten
afhankelijk van effect ophogen
Fentanyl verminderen 150=> 100 TD pleister
Haldol 3x daags 0,5- 1 mg oraal